Straty materialne Polski w czasie II wojny światowej

Kompletnie zniszczona polska wieś – Sucha
Niemiecki bombowiec nad Polską (1939).
Pałac Saski w Warszawie wysadzony w powietrze przez Niemców w grudniu 1944
Ruiny Zamku królewskiego w 1945 roku
Zniszczony pałac Bruhla w Warszawie
Zbombardowane centrum Wielunia, miasto zostało zniszczone w ok. 70–75% w 1939 roku
Linia kolejowa koło Warszawy zniszczona przez wycofujące się oddziały niemieckie – 1945

Straty materialne Polski w czasie II wojny światowej – straty materialne w dobytku: środkach trwałych: nieruchomościach, gruntach, budynkach, budowlach i lokalach, maszynach i urządzeniach, środkach transportu, inwentarzu żywym, a także w infrastrukturze i wyposażeniu oraz aktywach, depozytach bankowych, zapasach towarów, surowcach i zasobach, które zostały poniesione przez Rzeczpospolitą Polską i jej obywateli w trakcie trwania II wojny światowej.

Polska w czasie II wojny światowej poniosła największe straty biologiczne (na każdy tysiąc mieszkańców straciła 220 osób) i materialne (straty rzeczowe w przeliczeniu na jednego mieszkańca, które wyniosły 626 dolarów w porównaniu z 601 dolarami w Jugosławii)[1]. Według materiałów przedstawionych na Międzynarodowej Konferencji Reparacyjnej w Paryżu w roku 1946, straty rzeczowe w Polsce wyniosły odpowiednio 16,9 mld dolarów, w Jugosławii – 9,1 mld dolarów. 2/5 dóbr kulturalnych Polski zostało całkowicie zniszczonych[1]. Pod naciskiem mocarstw Polska musiała również odstąpić Związkowi Radzieckiemu 48% swojego terytorium, tracąc na wschodzie około 178 000 km². Większość powstałych strat była skutkiem okupacji niemieckiej, za drugą część strat odpowiedzialne było ZSRR.

Artykuł dotyczy jedynie strat materialnych. Straty osobowe Polski w czasie II wojny światowej opisane są w osobnym artykule.

Straty materialne Polski pod okupacją niemiecką

Straty odniesione przez Polskę podczas okupacji niemieckiej możemy podzielić na kilka rodzajów:

  • Straty wynikające z działań wojennych i dokonanych przez nie zniszczeń,
  • Straty wynikające z rabunków i konfiskaty majątku ruchomego przez okupanta,
  • Straty wynikające z rabunkowej eksploatacji gospodarczej kraju oraz niewolniczej pracy ludności.

Powojenne szacunki Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów z 1947 (Sprawozdanie Biura Odszkodowań Wojennych w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski 1939–1945[2]), wskazywały ogromne straty polskie w ludziach, majątku narodowym i dorobku kulturowym:

  • Straty majątku narodowego – 38% stanu sprzed 1939 (największych zniszczeń okupant dokonał w ośrodkach przemysłowych i centrach wielkomiejskich).
  • Zniszczenia materialne mienia nieruchomego – budynki mieszkalne (162 190), zagrody wiejskie (353 876), fabryki i kompleksy fabryczne (14 000), sklepy prywatne i państwowe (199 751), warsztaty rzemieślnicze (84 436), 968 223 gospodarstw domowych[2].
  • Zniszczenie centrów wielkomiejskich i miast – straty wojenne Warszawy – 85% substancji miejskiej, 90% przemysłu, 72% zabudowy mieszkalnej, 90% dóbr kultury narodowej i zabytków, 700 000 ofiar śmiertelnych (co stanowiło łączne straty wojenne w ludziach Wielkiej Brytanii i USA). Całkowite zniszczenie i ograbienie getta warszawskiego w 1943, 95% strat, Jasło (96%), oraz zniszczenie portu w Gdyni.
  • Rabunek dóbr kulturalnych Polski – ogółem 43%. Zniszczono 25 muzeów, 35 teatrów, 665 kin, 323 domów ludowych. Straty wskutek nieodwracalnego zniszczenia zbiorów muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych – niemożliwe do precyzyjnego oszacowania, straty samych zbiorów bibliotecznych wyniosły ok. 66%. Zniszczono nieodwracalnie 22 miliony książek, Ogółem, okupant niemiecki dokonał w okupowanej Polsce rabunku ok. 516 000[3] pojedynczych dzieł sztuki, o wartości szacunkowej 11,14 miliarda dolarów (według kursu z 2001)[4]. W wyniku powojennej rewindykacji udało się odzyskać jedynie niewielki procent utraconych zbiorów zabytkowych, dzieł sztuki i eksponatów[5].
  • Straty w szkolnictwie polskim – zniszczono 17 szkół wyższych, 271 szkół średnich, 4880 szkół powszechnych, i 768 szkół innych. Dodatkowo zniszczenie instytutów badawczych, towarzystw naukowych, i fundacji różnego typu.
  • Straty służby zdrowia (majątek szpitali, infrastruktura, budynki) – 55% stanu sprzed 1939. Zniszczono 352 szpitali, 29 sanatoria przeciwgruźlicze, 24 zdrojowe zakłady lecznicze, 47 zakładów ubezpieczalni społecznych, 778 ośrodków zdrowia i ambulatoriów, 1450 gabinetów lekarskich i dentystycznych[2].
  • Straty w przemyśle (zarówno celowe niszczenie, jak i grabież maszyn i urządzeń) – 64,5% przemysł chemiczny, 64,3% poligraficzny, 59,7% elektrotechniczny, 55,4% odzieżowy, 53,1% spożywczy, 48% metalowy.
  • Straty w leśnictwie w wyniku rabunkowej gospodarki – wycięcie 75 mln metrów sześciennych grubizny, co odpowiada 400 000 hektarów lasu. Straty w gospodarce rolnej i hodowlanej – 1908 tys. koni, 3905 tys. bydła rogatego, 4988 tys. trzody chlewnej, 755 tys. owiec[2].
  • Zniszczenie w ponad 50% infrastruktury kolejowej, drogowej, transportu lotniczego i morskiego, infrastruktury telekomunikacyjnej (zniszczono 13 stacji radiofonicznych, 7 stacji radiotelegraficznych, skonfiskowano 867 000 odbiorników radiowych[2]). Zagrabiono lub zniszczono 2465 lokomotyw, 6250 wagonów kolejowych, 83 636 wagonów towarowych, 25 statków pełnomorskich i 39 statków przybrzeżnych portowych. Zniszczono 5948 km torów kolejowych, 47 767 metrów bieżących mostów kolejowych i wiaduktów, 14 900 km dróg o twardej nawierzchni, 15 500 metrów bieżących mostów drogowych[2].

Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów oszacowało po zakończonej II wojnie światowej, wartość strat wojennych Polski powstałych w wyniku okupacji niemieckiej z lat 1939–1945.

Łączna wartość poniesionych strat określono na kwotę 258 miliardów złotych przedwojennych[6], co stanowiło równowartość ok. 50 miliardów dolarów amerykańskich (w 1939 roku). Powyższe straty, po przeliczeniu na wartość z roku 2004, wynoszą ok. 650-700 miliardów dolarów amerykańskich. W tym straty wojenne samej stolicy Polski, Warszawy, wynoszą równowartość 45 miliardów dolarów[2].

Po zlikwidowaniu w 1947 Biura Odszkodowań Wojennych do danych zebranych przez Biuro powróciła w latach 1949–1951 Komisja przy Ministerstwie Finansów, która została powołana w celu ostatecznego określenia rozmiaru polskich strat wojennych[7].

Weryfikacja materialnych strat wojennych po upadku komunizmu

Po roku 1990 podjęto kilka inicjatyw mających na celu pełne i wiarygodne ustalenie strat Polski w okresie II wojny światowej[8]. W 1990 r. wyliczono, że straty wojenne poniosło ponad 13 mln obywateli polskich w wyniku czego poszkodowanym oraz ich spadkobiercom należałoby się 285 mld dolarów odszkodowań[9].

Zabór mienia i konfiskaty majątków polskich

(c) Bundesarchiv, Bild 183-L22092 / CC-BY-SA 3.0
Rabunek mienia wysiedlonych Polaków. Obwieszczenie niemieckiego nadburmistrza Gdyni na sklepie wysiedlonych polskich właścicieli o „zabezpieczeniu dla żołnierza na froncie”. Gdynia, 10 lutego 1940
(c) Bundesarchiv, Bild 183-E12315 / CC-BY-SA 3.0
Przesiedleni w ramach akcji Heim ins Reich Niemcy bałtyccy otrzymują nowe domy w Kraju Warty po Polakach wysiedlonych z Wielkopolski.

Z chwilą wybuchu II wojny światowej rozpoczęły się aresztowania członków Związku Polaków w Niemczech. Na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów dla obrony III Rzeszy z dnia 27 lutego 1940 r.[10] związek został zdelegalizowany, a jego majątek skonfiskowany. Część działaczy rozstrzelano, a ok. 1200 członków uwięziono w obozach koncentracyjnych. Całkowitą liczbę prześladowanych szacuje się na co najmniej 2000 osób[11]. Straty materialne poniesione przez polską mniejszość narodową w Niemczech, spowodowane konfiskatą majątku wyceniane są na co najmniej 8,45 miliona reichsmarek[12]. Zarekwirowano również wszystkie środki zdeponowane w polskich instytucjach finansowych działających na terenie Niemiec jak Bank Robotników oraz Bank Słowiański. Kapitał zakładowy tej drugiej instytucji wynosił w momencie założenia 150 000 marek a 16 grudnia 1937 podniesiono go do sumy pół miliona reichsmarek. Jego obroty na rok przed wybuchem wojny wynosiły 30 426 000 marek[13].

Po dokonaniu aneksji polskiego terytorium w 1939 roku niemieckie okupacyjne władze wcieliły część zachodnich ziem II RP bezpośrednio w granice III Rzeszy. Obywatele polscy zamieszkali na tych terenach poddani zostali eksterminacji oraz wysiedleniom, a część z nich zmuszono do podpisania volklisty. Rozpoczęto masowe wysiedlenia Polaków z Pomorza, Wielkopolski, Śląska połączone z rabunkiem oraz konfiskatą majątku należącego do polskiego państwa oraz prywatnej własności obywateli polskich[14].

Jednym z pierwszych prawnych dokumentów dotyczących konfiskaty majątków polskich na terenach wysiedleńczych było wydane już 27 września 1939, a później uzupełniane „Rozporządzenie o konfiskacie polskiej własności w Prusach zachodnich”, w którym czytamy: „Aktywa państwa polskiego, instytucji państwowych, walory przyrodnicze oraz aktywa osób fizycznych i prawnych mogą być zatrzymane i skonfiskowane”[14]. Przepisy te spowodowały masowe przejmowanie własności polskiej – państwowej przez niemieckie państwo, a prywatnej przez osoby fizyczne narodowości niemieckiej.

Niemieckie dowództwo wojskowe, a później Główny Urząd Powierniczy do przejmowania prywatnych przedsiębiorstw oraz firm powoływały tzw. powierników. Z danych Głównego Urzędu Powierniczego wynika przykładowo, że na terenie Gdańsk-Prusy Zachodnie powiernictwem objęto 774 przedsiębiorstwa jak drogerie, hotele, spółdzielnie, drukarnie czy cegielnie[15].

Eksploatacja polskiej gospodarki

(c) Bundesarchiv, Bild 183-L25365 / CC-BY-SA 3.0
Kontrola chłopskiego zaprzęgu przez patrol niemiecki w dystrykcie lubelskim. Policyjna akcja mająca na celu przeciwdziałanie nielegalnemu ubojowi zwierząt.
Ściąganie przymusowych kontyngentów w Okręgu Białystok.

Kontyngenty

Niemcy przez cały okres okupacji w latach 1939–1944 pobierali od polskich rolników narzucone przymusowe kontyngenty. W latach 1940–1941 z Generalnego Gubernatorstwa wywieziono do III Rzeszy bez rekompensaty finansowej: 40 000 ton zboża, w 1942–1943 aż 633 470 ton, a pomiędzy 1942–1943 571 000[16] ton. W okresie 1940 do 1944 podobnie kształtowały się narzucone kontyngentami ilości wywiezionego bydła (7 510 ton w stosunku do 53 768 ton), cukru (4 500 ton w stosunku do 27 546 ton), kartofli (121 000 ton i 387 741 ton na koniec 1944) oraz tłuszczów (800 ton i 1355 ton w 1944)[16].

Kontyngenty niektórych produktów rolnych i hodowlanych w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1940–1944[16]
RokZboża tys. tonZiemniaki tys. tonBuraki tys. tonMleko mln litrówJaja mln sztukMięso tys. ton
1940/4110005526478559043
1941/42107080858013135970
1942/4314001590807210270110
1943/441600161284727285
1944/451700

Zniszczenia miast

Po roku 1990 wiele samorządów polskich miast podjęło próby oszacowania strat materialnych wynikających z II wojny światowej. Podjęto je m.in. w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Lublinie i Jaśle na Podkarpaciu.

Warszawa

Warszawa w styczniu 1945

Jedne z największych zniszczeń wśród polskich miast odniosła stolica Polski Warszawa. Suma zniszczeń powstałych w wyniku oblężenia miasta we wrześniu 1939 roku, zagłady warszawskiego getta, Powstania warszawskiego powstałych w sierpniu i wrześniu 1944, wyburzenia budynków przez Niemców w okresie popowstaniowym wyniosła 84% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy[17]. Jeśli przyjąć szacunek dla całego miasta z Pragą włącznie, to wynosił on 65%[17].

W ujęciu szczegółowym stan zniszczeń przedstawiał się następująco: mosty – 100%; kubatura budynków przemysłowych – 90%; budynki zabytkowe (w tym kościoły) – 90%; kubatura obiektów kultury – 95%; kubatura obiektów służby zdrowia – 90%; kubatura obiektów szkolnictwa – 70%; izby mieszkalne – 72,1%. Zniszczeniu uległo także 50% budynków i urządzeń elektrowni; 65% długości miejskiej sieci elektrycznej; 46% łącznej wartości obiektów gazowni i sieci gazowej; 100% central telefonicznych; 70% telefonicznej sieci kablowej; 30% łącznej wartości obiektów wodociągowych; 28,5% łącznej wartości obiektów kanalizacyjnych; 30% powierzchni ulic; 85% długości sieci tramwajowej; 91% kubatury zajezdni tramwajowych i autobusowych; 75% jednostek taboru tramwajowego; 98,5% lamp ulicznych; 60% drzewostanu w parkach; 60% wartości ogrodu zoologicznego; 95% urządzeń węzła kolejowego w granicach miasta; 100% dworców kolejowych, 100% urządzeń i sprzętu lotnictwa pasażerskiego; 85% taboru żeglugi rzecznej[18]. Obliczenia te nie obejmują strat mienia indywidualnego powstałych w wyniku grabieży oraz zniszczenie wraz z palonymi i burzonymi budynkami.

Autorzy sporządzonego w 2004 z inicjatywy Lecha Kaczyńskiego[19][20] Raportu o stratach wojennych Warszawy oszacowali całość strat materialnych poniesionych przez miasto i jego mieszkańców podczas II wojny światowej na 18,20 miliarda przedwojennych złotych (według wartości złotówki z sierpnia 1939), czyli 45,3 miliarda dolarów (według wartości obecnej). Po skorygowaniu błędów oraz rozszerzeniu szacunków straty Warszawy wyniosły w sumie ponad 54 mld dolarów[21][22].

Łódź

Łódź uchodziła za miasto, które zostało najmniej dotknięte zniszczeniami w okresie II wojny światowej. W roku 2006 zespół naukowców z Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego pod kierunkiem prof. Krzysztofa Baranowskiego i prof. Andrzeja Lecha wyliczył straty wojenne Łodzi podczas II wojny światowej na 40 mld złotych[23].

„W wyniku tych szacunków pryska mit Łodzi jako miasta, które niewiele ucierpiało na skutek okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej” – Wojciech Michalski, dyrektor Wydziału Strategii i Analiz UMŁ[24]

Poznań

Kolejnym miastem jakie policzyło swoje straty wojenne jest Poznań. W raporcie z 2006 roku mieszczą się następujące wartości zniszczeń wojennych poniesionych podczas II wojny światowej (według wartości złotówki z 1939 r.):

  • Straty w budynkach użyteczności publicznej – 266 004 794 zł,
  • Straty w obiektach zabytkowych – 53 292 799 zł,
  • Straty w budynkach mieszkaniowych – 176 550 759 zł,
  • Straty w kulturze i nauce – 118 608 430 zł,
  • Straty w przemyśle – 95 508 501 zł,
  • Straty w infrastrukturze miejskiej – 17 788 472 zł,
  • Straty w gospodarstwach i ruchomościach domowych – 297 211 200 zł.

Przy przeliczeniu na współczesną wartość ogół strat wojennych wynosi 10 980 894 880 zł według wartości z września 2006 r.[25][26]

Inne miejscowości (przykłady)

Ciechanowiec spalony przez Niemców w 1944 r., zniszczenia w zabudowaniach w 65%
Zbombardowane centrum Wielunia w 1939 roku
Płonąca wieś na Kielecczyźnie
  • BydgoszczKościół jezuitów pw. św. Ignacego Loyoli z 1638 roku, Teatr Miejski z 1895 roku, synagoga z 1882 roku (nieodbudowane)
  • Ciechanowiec – spacyfikowany przez Niemców w 1944 roku. Straty materialne w zabudowaniach 65%.
  • Grudziądz – wieża Klimek z XIV wieku. Wysadzona w 1945 roku (odbudowana w 2014 roku)
  • Knyszyn – Pałac Krasińskich z XIX w. (nieodbudowany)
  • Krasne – Pałac Krasińskich z 1860 roku (nieodbudowany)
  • Łomża – Kościół Jezuitów św. Stanisława Kostki z lat 1621–161732. Zniszczony w 1944 roku (nieodbudowany)
  • Ossolin – zamek, którego pozostałości wysadzono po 1939 roku
  • Przasnysz – Kościół św. Ducha z XIV wieku. Zniszczony w 1941 roku (nieodbudowany)
  • Sochaczew – Kościół dominikanów pw. św. Wawrzyńca z 1760 roku. Wyburzony w 1941 roku (nieodbudowany)
  • Tarnów – kościół ss. Urszulanek z XIX wieku
  • Toruńsynagoga z 1847 roku (nieodbudowana)[27]
  • Nowy Wiśnicz – kościół karmelitów pw. Chrystusa Zbawiciela z lat 1622–1630. Wyburzony około 1942 roku (nieodbudowany)
  • Zgierz – kościół ewangelicki z 1825 roku. Wyburzony około 1940 roku (nieodbudowany)

Zniszczone pomniki

Niemieccy okupanci niszczyli wszelkie ślady kultury polskiej. Dużą skalę przybrała metodyczna akcja wysadzania i demontażu pomników w okupowanej Polsce:

Straty materialne Polski pod okupacją sowiecką

We wrześniu 1939 województwa wschodnie RP znalazły się pod okupacją ZSRR. Już podczas II wojny światowej odłączone od Polski i wcielone jako część związkowych radzieckich republik do: Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR. Aneksja tej części terytorium Polski została zaakceptowana podczas konferencji teherańskiej oraz jałtańskiej. W wyniku czego Polska pod naciskiem mocarstw musiała odstąpić Związkowi Radzieckiemu 48% swojego terytorium, tracąc na wschodzie około 178 000 km², uzyskując ekwiwalent na zachodzie w wysokości około 101 000 km². Podjęte zmiany granic Polski przez Wielką Brytanię i USA w 1943 i 1945 bez pytania o zdanie rządu polskiego, były wyraźnym pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej.

Po wojnie nie oszacowano strat materialnych jakie państwo polskie odniosło w wyniku działalności Armii Czerwonej w latach 1939–1945. Ze względów politycznych oraz faktycznej okupacji terytoriów znajdujących się w granicach II RP przez ZSRR[28] kwestii tej nie uwzględnił bilans strat Polski pt. Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939–1945, opracowany przez Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów.

Zobacz też

Przypisy

  1. a b [w: „Przegląd techniczny”. Naczelna Organizacja Techniczna (Poland), Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (Poland), Poland. Główny Urząd Miar – 1984].
  2. a b c d e f g Mała Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1970, s. 1149.
  3. Rewindykacja dóbr kultury, msz.gov.pl.
  4. Dariusz Matelski: Polityka Niemiec wobec polskich dóbr kultury w XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2007, s. 160, 675. ISBN 978-83-7441-584-2.
  5. Ministerstwo Kultury – straty wojenne. kolekcje.mkidn.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-26)]..
  6. Istnieją szacunki, iż była to trzynastokrotność dochodu narodowego Polski z 1938. Ale historia, 23 grudnia 2013, s. 4.
  7. Piotr Sobański, Zagadnienie restytucji polskich dóbr kultury zagrabionych przez hitlerowców podczas II wojny światowej, „Palestra”, 6, Naczelna Rada Adwokacka w Warszawie, 2017, s. 76, ISSN 00310344.
  8. LPR: oszacować straty podczas II wojny światowej, Wyborcza.pl, 8 września 2006 [zarchiwizowane z adresu 2013-05-04].
  9. Andrzej Chmielarz, „Ekonomiczna eksploatacja ziem polskich w latach 1939–1945”, [1].
  10. wikisource, Rozporządzenie o organizacjach polskiej grupy narodowej w Rzeszy niemieckiej, Berlin, 27 lutego 1940, s. 1.
  11. Michał Nowosielski, Andrzej Sakson, Jan Sandorski: Pozycja prawna i majątek polskiej mniejszości narodowej w Niemczech: Ekspertyza dla Departamentu Prawno-Traktatowego MSZ. 2009-12-12. s. 8. [dostęp 2011-06-27].
  12. Michał Nowosielski, Andrzej Sakson, Jan Sandorski: Pozycja prawna i majątek polskiej mniejszości narodowej w Niemczech: Ekspertyza dla Departamentu Prawno-Traktatowego MSZ. 2009-12-12. s. 10–12. [dostęp 2011-06-27].
  13. Ryszard Hajduk, Stefan Popiołek „Leksykon Polactwa w Niemczech”, Związek Polaków w Niemczech, Opole 1939.
  14. a b Pospieszalski 1952 ↓.
  15. Barbara Powroźnik, Konfiskaty majątku polskiego w Gdyni, Biuletyn IPN nr 8-9 2009.
  16. a b c Łuczak 1979 ↓.
  17. a b Marek Getter, Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim, op.cit., s. 72.
  18. Marek Getter, Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim.
  19. Barbara Kasprzycka, „Kaczyński podliczył straty wojenne Warszawy”, „Gazeta Wyborcza”, 2004-11-16.
  20. Adam Grzeszak, „Rachunek za Warszawę” Polityka – nr 35 (2467) z dnia 2004-08-28; s. 38–41.
  21. „Wojenne straty Warszawy” – album, wp.pl, 18 października 2005 [zarchiwizowane z adresu 2012-07-22].
  22. Raport o stratach wojennych Warszawy. Miasto Stołeczne Warszawa, listopad 2004. [dostęp 2012-06-21]. (pol.).
  23. „Straty wojenne Łodzi” – raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt getto”, Julian Baranowski, Krzysztof Baranowski, Lechosław Berliński, Andrzej Lech, Franciszek Sitkiewicz, UMŁ 2006.
  24. Raport ze zniszczonego miasta 2006-04-13.
  25. Andrzej Sakson, Raport stratach wojennych Poznania 1939–1945, Nasza Wielkopolska, 2 września 2008 [zarchiwizowane z adresu 2009-01-01].
  26. „Raport – o stratach wojennych Poznania 1939-1945”, pod redakcją Andrzeja Saksona i Andrzeja Skarzyńskiego, Poznań 2006.
  27. Synagoga w Toruniu (ul. Szczytna), Wirtualny Sztetl [dostęp 2017-02-22] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-05].
  28. Okupacja sowiecka ziem polskich 1939-1941, Warszawa 2005.

Bibliografia

  • K.M. Pospieszalski: Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce. Wybór dokumentów, T. 1: Ziemie „Wcielone”. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1952.
  • Czesław Łuczak: Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1979. ISBN 83-210-0010-X.
  • Czesław Madajczyk: „Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce” Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970
  • Biuro Odszkodowań Wojennych „Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939–1945”, Warszawa 1947 dostępny online [2]
  • Problem reparacji odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944-2004, T. 1: Studia, T. 2: Dokumenty, Warszawa 2004
  • Druk nr 191 z dnia 12 grudnia 2005 roku – zobowiązujący Radę Ministrów do oszacowania strat materialnych wyrządzonych Polsce przez hitlerowskie. Niemcy w czasie drugiej wojny światowej oraz poddania ich ocenie Międzynarodowego Trybunału w Hadze.
  • Marek Getter. Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim. „Biuletyn IPN”. 8-9 (43-44), s. 71, sierpień – wrzesień 2004.
  • Raport o stratach wojennych Warszawy. Miasto Stołeczne Warszawa, listopad 2004. [dostęp 2012-06-21]. (pol.).
  • „Straty wojenne Łodzi” – raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt getto”, Julian Baranowski, Krzysztof Baranowski, Lechosław Berliński, Andrzej Lech, Franciszek Sitkiewicz, UMŁ 2006
  • „Raport – o stratach wojennych Poznania 1939-1945”, pod redakcją Andrzeja Saksona i Andrzeja Skarzyńskiego, Poznań 2006

Media użyte na tej stronie

Monument to the Sacred Heart of Jesus in Poznań.jpg
The Monument to the Sacred Heart of Jesus in Poznań. The monument was erected between 1930-1932 to Lucjan Michałowski's design, with the central figure of Christ by sculptor Marcin Rożek and medallions and reliefs by Marcin Rożek and Kazimiera Pajzderska, as a votive for regained independence of Poland. That is why it was also known as the Monument of gratitude. The monument was deliberately destroyed by the Germans in 1939.[1]
Demontaż pomnika Jana Kilińskigo plac Krasińskich marzec 1942.jpg
Demontaż pomnika Jana Kilińskiego na placu Krasińskich w Warszawie
Fall of Mickiewicz Monument (1940).jpg
Zniszczenie Pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie przez hitlerowców dnia 17 sierpnia 1940 roku
Zniszczenie pomnika Fryderyka Chopina 1940.jpg
Zniszczony przez Niemców pomnik Fryderyka Chopina w Warszawie
Bundesarchiv Bild 183-L25365, Polen, Kontrolle durch deutsche Soldaten.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 183-L25365 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Polen, Kontrolle durch deutsche Soldaten

Generalgouvernement: Grossaktion gegen die Schwarzschlächterei. Ein Bauernwagen wird angehalten, um durchsucht zu werden. Widerwillig bringt der Pole sein Gaul zum stehen. Was wollen diese Deutschen schon wieder! Auf meinem Wagen ist Stroh, hinten sitzt mein Weib. So ungefähr scheint der Pole nach seiner Haltung und seinem Gebärden zu denken. [Lublin] SS-PK Slapak Scherl Bilderdienst

3378-41 "Fr" OKW März 1941
Destroyed Warsaw, capital of Poland, January 1945.jpg
Stare Miasto po Powstaniu Warszawskim. Widok na Kanonię i Rynek.
German Heinkel He 111 bombing Warsaw 1939.jpg
Niemieckie bombowce Heinkel He 111 zrzucają bomby na Warszawę, Wrzesień 1939.
Zniszczony pałac Brühla w Warszawie.jpg
Zniszczony pałac Brühla w Warszawie
Food contingents enforcement in German-occupied Poland.jpg
Ściąganie przymusowych kontyngentów. Województwo Białostockie.
WWII Krakow - 01.jpg
Zniszczenie Pomnika Grunwaldzkiego w listopadzie 1939 roku.
Stary Rynek im. marszałka Józefa Pisłudskiego.png
Stary Rynek im. marszałka Józefa Piłsudskiego w Bydgoszczy (1929-1935)
Bdg Pomnik Henryka Sienkiewicza przedwoj.jpg
Pomnik Henryka Sienkiewicza w Bydgoszczy - zniszczony w 1939 r.
Pomnik Stefana Łaszewskiego w Toruniu.jpg
Autor: Grzegorznadolski, Licencja: CC0
Pomnik Stefana Łaszewskiego w Toruniu, napis na pomniku: Pierwszemu wojewodzie pomorskiemu w odrodzonej Polsce - Stefanowi Łaszewskiemu - wdzięczne Pomorze
Łódź - Pomnik Tadeusza Kościuszki 01.JPG
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Pomnik Tadeusza Kościuszki na Placu Wolności w Łodzi.
Carmelite Church in Nowy Wisnicz.jpg
Carmelite Church in Nowy Wiśnicz (1631-35, Maciej Trapola).[1] Between 1942-44 it was devastated and eventually demolished by the Germans.[1]
Bundesarchiv Bild 183-L22092, Gotenhafen, Beschlagnahme von Geschäften.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 183-L22092 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Gotenhafen, Beschlagnahme von Geschäften

Scherl: ADN-Zentralbild/Archiv II.Weltkrieg 1939-45 Nach der Eroberung Polens durch die faschistische deutsche Wehrmacht im September / Oktober 1939 werden im Februar 1940 polnische Geschäfte in der Hafenstadt Gdynia für deutsche Faschisten beschlagnahmt.(Gdynia war von den Nazis in Gotenhafen umbenannt worden.) 1820-41

[PK-Schütze]
Pomnik Bolesława I Chrobrego.jpg
Pomnik Bolesława Chrobrego z okresu międzywojennego przed zniszczeniem przez Niemców
Bundesarchiv Bild 183-E12315, Warthegau, Baltendeutsche Umsiedler.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 183-E12315 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Warthegau, Baltendeutsche Umsiedler

Scherl Bilderdienst, Berlin
Baltendeutsche besichtigen ihre neue Heimat im Warthegau
Schon viele Tausend Baltendeutsche sind nunmehr in die befreiten Gebiete des ehemaligen Polen umgesiedelt worden und setzen hier den Aufbau, der durch die Polen 20 Jahre unterbrochen war, fort. Unser Bild zeigt Baltendeutsche nach der Ankunft in ihrem neuen Heim im Warthegau beim ersten Rundgang. 10.11.39 [Herausgabedatum]

(Scherl Picture-Service, Berlin.
Baltic Germans inspect their new homeland in Warthegau.

Many thousand Baltic Germans have already moved into the regions freed from the former Polish occupiers after their 20-year interruption, and have begun building up. Our picture shows Baltic Germans during their first walk around their new home in Warthegau.)
The Royal Castle in Warsaw, 1945.jpg
Pozostałości Zamku Królewskiego w Warszawie wysadzonego 27 listopada 1944 na rozkaz Adolfa Hitlera.
Ciechanowiec - ruiny miasta (II wojna światowa).jpg
Jak podaje Norbert Dariusz Tomaszewski w książce „Historia Ciechanowca do 1989 roku” na str. 390-391: „M. Ciechanowiec jest spalone przez okupantów niemieckich w 1944 r. w zabudowaniach w 65 %, ludność jest wyniszczona w czasie wojny do 50 %, gdyż przed wojną m. Ciechanowiec liczyło 7.500 mieszkańców, obecnie liczy 3.700 osób. Ta ostatnia cyfra była zawyżona - według spisu z 5 stycznia 1945 r. ludność miasta liczyła 3172 osoby (3158 Polaków i 14 Białorusinów)”. Administracyjnie przed wojną lewobrzeżna cześć Ciechanowca należała do pow. Bielsk, prawobrzeżna do pow. Wysokie Mazowieckie. Od 1952 do 1972 w pow. Siemiatycze a następnie w pow. Wysokie Mazowieckie.
Wielun kosciol swMichala NiemcyWysadzajaKosciol.jpg
en:Wieluń 1940
pl: Wysadzenie kościoła św. Michała w Wieluniu przez Niemców w 1940
WWII Poland - Sucha.jpg
Prawdopodobnie powrót do zniszczonej wsi po wojnie. Z tyłu wyraz Sucha napisany ołówkiem, więc może wieś Sucha.
Pomnik Poległym Saperom w Warszawie.jpg
Pomnik Poległym Saperom w Warszawie
The Saski Palace Warsaw, destroyed by Germans in 1944.jpg
The Saski Palace Warsaw, destroyed by Germans in 1944
Pomnik Ignacego Mościckiego Politechnika Warszawska.jpg
Pomnik Ignacego Mościckiego w Warszawie
Zniszczona linia kolejowa koło Warszawy.JPG
Linia kolejowa koło Warszawy zniszczona przez wycofujące się oddziały niemieckie - 1945
Polish village in Kielce region set on fire by German occupants.jpg
Wieś na Kielecczyźnie podpalona przez Niemców.