Ałmaty

Ałmaty
Алматы
Ilustracja
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Kazachstan
ObwódAłmacki (Wchodzi w skład, administracyjnie niezależne)
BurmistrzBakytżan Sagyntajew
Powierzchnia682[1] km²
Wysokość785 m n.p.m.
Populacja (2020)
• liczba ludności
• gęstość

1 916 782[2]
2636 os./km²
Nr kierunkowy+7 727
Kod pocztowy050000 - 050063
Tablice rejestracyjne02, A
Położenie na mapie Kazachstanu
Mapa konturowa Kazachstanu, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Ałmaty”
Ziemia43°16′39″N 76°53′45″E/43,277500 76,895833
Strona internetowa
Ałmaty nocą
Centrum miasta nocą
Dzielnica biznesowa
Centrum miasta
Jezioro Sajran położone koło miasta
Port lotniczy Ałmaty
Trolejbus w Ałmaty

Ałmaty lub Ałma-Ata (kaz. Алматы, ros. Алматы lub Алма-Ата) – największe miasto i do 1997 stolica Kazachstanu, położone w południowo-wschodniej części kraju, na wysokości ok. 700 m n.p.m. u podnóża Zailijskiego Ałatau (Tienszan), w pobliżu granicy z Kirgistanem, na terenie charakteryzującym się dużą aktywnością sejsmiczną. Miasto stanowi główny ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy Kazachstanu: znajduje się w nim Akademia Nauk oraz liczne szkoły wyższe.

Nazwa miasta

  • od 1854 – Zailijskoje (rosyjski fort)
  • od 1867 – Wierny (Ве́рный)
  • od 1921 – Ałma-Ata (Алма-Ата, co można tłumaczyć jako ojciec jabłek, przy czym nazwą w języku kazaskim było Алматы).
  • od 1993 – Ałmaty (Алматы). Po uzyskaniu niepodległości przez Kazachstan władze państwowe podjęły w 1993 roku decyzję o przyjęciu formy „Ałmaty” jako urzędowej nazwy kazachskiej, także w języku rosyjskim[3]. W Rosji ta zmiana nie została zaakceptowana i stosowana jest nazwa Алма-Ата.

Według zaleceń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przyjętych podczas 73. posiedzenia[4] (5 września 2012), nazwa Ałmaty to główna polska nazwa miasta, nazwą wariantową pozostaje zaś Ałma-Ata. Nie ustalono jednoznacznie tego, czy egzonim winien podlegać deklinacji. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych nie zajmuje w tej sprawie określonego stanowiska. Urzędnicy z Ministerstwa Spraw Zagranicznych i z Ambasady RP w Nur-Sułtanie nie odmieniają tej nazwy[5], natomiast Wielki słownik ortograficzny wydany przez Wydawnictwo Naukowe PWN podaje dopełniacz Ałmatów[6].

Historia

Na trasie starego jedwabnego szlaku w 1854 Rosjanie założyli twierdzę Zailijskie (Zailijskoje, to znaczy znajdujące się za rzeką Ili) z 470 żołnierzami i oficerami załogi, wokół której zaczęła wyrastać osada. W 1867 liczyła 10 tys. mieszkańców, została przemianowana na Wierny (Wiernyj, tzn. „wierny, oddany”) i uzyskała prawa miejskie. W 1921 przeprowadzono derusyfikację nazwy na rzecz Ałma-Ata, ale forma ortograficzna różniła się od tej, którą stosowano w języku kazachskim. W 1927 przeniesiono z Kyzyłordy do Ałma-Aty stolicę będącej w składzie Rosji Radzieckiej kazachskiej republiki autonomicznej. W 1929 miasto miało 45 tys. mieszkańców. Rozwinęło się szybko po doprowadzeniu linii kolei turkiestańsko-syberyjskiej. Zostało stolicą wyodrębnionej w 1936 z republiki rosyjskiej Kazachskiej SRR, a później niepodległego Kazachstanu. Za czasów radzieckich Kazachstan był regionem, gdzie wysyłano ludność polską z Ukrainy i Białorusi, co spowodowało obecność w mieście gminy polskiej.

W 1993 władze Kazachstanu przyjęły jako urzędową kazachską formę nazwy miasta Ałmaty (Алматы). W 1997 miasto straciło status stolicy na rzecz ówczesnej Akmoły, której w 1998 zmieniono nazwę na Astanę[7], a w 2019 na Nur-Sułtan, i która ulokowana jest znacznie bardziej w centrum Kazachstanu niż Ałmaty.

1 grudnia 2011 otwarto pierwszy odcinek metra.

Ałmaty ubiegało się o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2014, jednak kandydatura ta odpadła w pierwszym etapie wyboru. Miasto ubiegało się także o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2022, jednak podczas sesji MKOl 31 lipca 2015 w Kuala Lumpur zdecydowano, że imprezę zorganizuje Pekin.

W dniach od 29 stycznia do 8 lutego 2017 Ałmaty było gospodarzem 28. Zimowej Uniwersjady.

Zabytki

  • sobór Wniebowstąpienia Pańskiego z 1907[8]
  • opera z 1934 w stylu socrealistycznym

Kultura i sztuka

Religia

  • 17 maja 2003 papież podniósł Apostolską Administraturę w Ałmaty do rangi diecezji pod wezwaniem Świętej Trójcy, wchodzącej w skład metropolii w Astanie. Drugim ordynariuszem został hiszpański misjonarz – José Luís Mumbiela Sierra[10].

Mieszkańcy Ałmaty to przeważnie muzułmanie lub prawosławni. Ci pierwsi w większości to Kazachowie, prawosławni to głównie Rosjanie.

Transport

  • Autobusy (od 1929)
  • Tramwaje w Ałmaty (od 1937)
  • Trolejbusy w Ałmaty (od 1944)
  • Ałmaty-1 – dworzec kolejowy przeznaczony jest dla pociągów tranzytowych z rosyjskiej Syberii
  • Ałmaty-2 – dworzec kolejowy centralny
  • Port lotniczy Ałmaty
  • Metro w Ałmaty (budowane od 1984, otwarte 1 grudnia 2011)

Planuje się budowę trasy szybkiego tramwaju oraz wydzielonej trasy autobusowej (tramwaj szynowy).

Sport

  • HK Ałmaty – klub hokejowy
  • CSKA Ałmaty – klub piłkarski
  • Dinamo Ałmaty – klub piłkarski
  • Dostyk Ałmaty – klub piłkarski
  • FK Ałmaty – klub piłkarski
  • Kajrat Ałmaty – klub piłkarski
  • Megasport Ałmaty – klub piłkarski
  • Namys Ałmaty – klub piłkarski
  • Stadion Centralny w Ałmaty – stadion wielofunkcyjny
  • Gornyj Gigant – kompleks skoczni narciarskich

Niedaleko miasta na wysokości 1691 m n.p.m. znajduje się kompleks sportowy Medeo (kaz. Медеу Спорт Кешені), który jest najwyżej położonym lodowiskiem na świecie.

Media

  • Wieża telewizyjna w Ałmaty

Ludzie urodzeni w Ałmaty

Miasta partnerskie

Ałmaty ma 17 umów o współpracę[11].

Przypisy

  1. Указ о расширении границ города Алматы [zarchiwizowane z adresu 2014-04-22].
  2. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей и столицы, городов, районов, районных центров и поселков на 1 января 2020 года, 11 listopada 2020.
  3. Didar Kassymova, Zhanat Kundakbayeva, Ustina Markus, Historical Dictionary of Kazakhstan, Plymouth 2012, s. 26–27; Paul Brummel, Kazakhstan, Guilford 2011, s. 118.
  4. Zmiany wprowadzone podczas 73. posiedzenia Komisji (5 września 2012). Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2018-08-14].
  5. https://archive.is/20130423141411/www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/polityka_wschodnia/kazachstan;jsessionid=C4B7F1166B467E089DFA51151ED53D59.cmsap2p; http://astana.msz.gov.pl/pl/informacje_konsularne/informacja_dla_odwiedzajacych_kazachstan.
  6. Wielki słownik ortograficzny PWN
  7. Mehmet Arslan. The Significance of Shifting Capital of Kazakstan from Almaty to Astana: An Evalution on the basis of Geopolitical and Demographic Developments. „Procedia – Social and Behavioral Sciences”. 120, s. 98-109, 2014. DOI: 10.1016/j.sbspro.2014.02.086. 
  8. Свято-Вознесенский Кафедральный собор города Алматы. [dostęp 2012-06-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-17)].
  9. Abrosimow 2009 ↓.
  10. Santissima Trinità in Almaty (Latin (or Roman) Diocese) [Catholic-Hierarchy], catholic-hierarchy.org [dostęp 2019-02-20].
  11. Официальный сайт города Алматы: Города-побратимы.

Bibliografia

  • Igor Abrosimow: Советская Россия: 1917–1991 – государство, политика, экономика, наука, культура, литература, искусство. proza.ru, 2009.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Flag of Israel.svg
Flag of Israel. Shows a Magen David (“Shield of David”) between two stripes. The Shield of David is a traditional Jewish symbol. The stripes symbolize a Jewish prayer shawl (tallit).
Night Almaty.jpg
Autor: Ребров Олег, Licencja: CC BY 2.0
Ночной Алматы
Modern Almaty.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 1.0
Trolleybus in Almaty.JPG
Autor: SkySex, Licencja: CC0
Trolleybus in Almaty city, Kazakhstan, «Neoplan Young Man JNP6120GDZ».
E8559-Almaty-Lake-Sayran.jpg
Autor: User:Vmenkov, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Sayran (Sairan) Lake in Almaty
Almaty montage 2015.PNG
Autor: Foxy1219(montage), Ребров Олег, Stomac, Ds02006, Nikolay Yushnikov, Peretz Partensky , Vmenkov, Licencja: CC BY-SA 4.0
Montage of Almaty, Kazakhstan
Almaty Airport Osokin-1.jpg
Autor: Gleb Osokin, Licencja: CC BY-SA 3.0
Almaty Airport
Alfar3.jpg
Autor: FixerKZ, Licencja: CC BY-SA 3.0
Al-Farabi street, Almaty
Night Almaty city.jpg
Autor: Edgarpo01, Licencja: CC BY-SA 3.0
Almaty the largest city in Kazakhstan
Coat of arms of Almaty.svg
Coat of arms of Almaty, Kazakhstan since January 22, 2010. the difference from the previous one is 7 but not 6 apple flowers.
Flag of Almaty.svg
Official flag of Almaty city in the Republic of Kazakhstan.