Edward Zyman

Edward Zyman
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

20 maja 1943
Dobromierz

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

poezja, literatura piękna

Ważne dzieła
  • "Co za radość żyć"
  • "W czyim obcym domu"
  • "Bez prawa azylu"
  • "Z dziecięcej fabryki złudzeń"
  • "Mosty z papieru. O sytuacji pisarza i jego dzieła na obczyźnie"
Odznaczenia
Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej”
Nagrody

Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie

Edward Jan Zyman (ur. 20 maja 1943 w Dobromierzu; zm. 18 listopada 2021 w Mississauga[1]) – polski poeta, prozaik, krytyk literacki, publicysta i wydawca, publikujący także pod licznymi pseudonimami i kryptonimami, m.in.: (e.z.); ez; ezet; Marian Chudzik, Krzysztof M. Jasiewicz, Piotr Nowicki

Życiorys

Urodził się 20 maja 1943 r. we wsi Dobromierz (w dawnym woj. kieleckim) jako trzeci syn Franciszka Zymana i Klary z d. Smolich. W 1948 r. rodzina przeprowadziła się do Radomska, gdzie uczęszczał do szkoły podstawowej i średniej. W 1962 ukończył II Liceum Ogólnokształcące (dziś im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego) i rozpoczął studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, które ukończył w 1967, uzyskując tytuł magistra socjologii. Jako uczeń szkoły średniej związał się z Grupą Literacką przy Powiatowym Domu Kultury w Radomsku[1]. Przystąpił też do Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy przy Zarządzie Wojewódzkim Związku Młodzieży Wiejskiej w Łodzi. Publikował w tym czasie w jednodniówce Grupy „Wizytówki” i „Gazecie Radomszczańskiej”. Za właściwy debiut poetycki uważa druk wiersza „Kto to jest matka” na łamach łódzkiej jednodniówki „Z tej strony” (1961). Jako prozaik debiutował w „Tygodniku Kulturalnym” opowiadaniem „Matka” (1965), jako krytyk recenzją tomu reportaży Salomona Łastika Trudne dzieci („Wychowanie” 1966, nr 1). W latach 1967-1978 pracował w przemyśle hutniczym. W tym czasie wstąpił do PZPR. W 1978 przeszedł do pracy dziennikarskiej. Początkowo był publicystą w Redakcji Widowisk Teatralnych i Publicystki Kulturalnej w katowickim Ośrodku TVP, w latach 1979-1981 zastępcą kierownika Redakcji Literackiej w Rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach. W latach 70. uczestniczył w działalności Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy jako wiceprzewodniczący ośrodka katowickiego, później jako wiceprzewodniczący i przewodniczący Rady Krajowej tej organizacji. W 1973 wystąpił w filmowej psychodramie Pawła Kędzierskiego i Marcela Łozińskiego „Happy End”, ukazującej stadne mechanizmy i agresję grupy wobec niezależnie myślącej jednostki. Trzy lata później został odtwórcą jednej z głównych ról w głośnym filmie Marcela Łozińskiego „Jak żyć”, który obnażał mechanizmy zniewolenia w PRL. W latach 70. i na początku 80. drukuje wiersze, szkice, recenzje i fragmenty prozy w wielu pismach regionalnych i ogólnopolskich, m.in. w „Poglądach”, „Opolu”, „Faktach i Myślach”, „Faktach”, „Przemianach”, „Nowych Książkach”, „Odrze”, „Nurcie”, „Poezji”, „Studencie” i „Nowym Wyrazie”. Pisał również słuchowiska, uprawiał reportaż literacki, zajmował się publicystyka kulturalną i społeczną.Od 1980 współpracował z filmem (jako jeden z dwóch kierowników literackich Zespołu Filmowego „Silesia”) i prasą niezależną. Redagował „Tygodnik Katowicki”, pismo Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność”, ukazujące się poza cenzurą, na łamach którego zamieścił m.in. cykl reportaży o pacyfikacji radomskich procesów społecznych w czerwcu 1976. Przewodniczył Komisji Zakładowej w katowickiej Rozgłośni Polskiego Radia”, brał udział w pracach Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” Pracowników Radia i Telewizji. W marcu 1981, po prowokacji bydgoskiej, wystąpił z PZPR. Po ogłoszeniu stanu wojennego został internowany i przez rok więziony. Dyscyplinarnie zwolniony z pracy w Polskim Radio i pozbawiony możliwości wykonywania zawodu, w marcu 1983 wyemigrował z rodziną do Kanady. Od początku aktywnie uczestniczy w polskim życiu literackim i kulturalnym na obczyźnie. W Calgary (Alberta), gdzie mieszkał przez pierwszy rok był redaktorem programu telewizyjnego „Kalejdoskop Polski” i Biuletynu Polonijnego miejscowego Koła Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, a następnie wychodzącego w Edmonton kwartalnika Kongresu Polonii Kanadyjskiej Okręg Alberta „Dialogi”. We wrześniu 1984 przeprowadza się do Toronto, gdzie objął stanowisko redaktora naczelnego „Głosu Polskiego”, którym kierował do 1988. W latach 1989-2015 jest redaktorem i współproducentem polskiego programu telewizyjnego „Polish Studio”. Stale współpracuje z ukazującym się w Toronto „Dziennikiem” (2001-2003). Po transformacji ustrojowej w 1989 nawiązuje współpracę z wieloma czołowymi periodykami literackimi w kraju: „Frazą”, „Akcentem”, „Migotaniami”, „Odrą”, „Świętokrzyskim Kwartalnikiem Literackim”, „Twórczością”. W latach 1999-2000 jest prezesem Polish Community Media Corporation, wydawcy „Związkowca”, w którym zamieszcza teksty publicystyczne i krytycznoliterackie. W latach 1966-2016 (z przerwami) należy do stałych współpracowników nowojorskiego „Przeglądu Polskiego”. Jest współzałożycielem działającej w latach 1988-2015 Fundacji Władysława i Nelli Turzańskich, od 1995 pełni funkcję prezesa Polskiego Funduszu Wydawniczego w Kanadzie. W latach 1998-2003 współredaguje periodyk literacki Funduszu „Nowy Prąd”. W 1998 tworzy cotygodniowy magazyn literacko-muzyczny „Wierszem i Prozą”, emitowany przez Polskie Radio w Toronto. Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W 2000 wyróżniony honorową odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej”, w 2011 otrzymał nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie[2].

Twórczość poetycka

Krajową twórczość poetycką Edwarda Zymana krytycy i badacze sytuują w kręgu „Nowej Fali[3]. Jeden z recenzentów zauważa, że wiersze autora W czyim obcym domu „plasują się w tak silnym w polskiej poezji współczesnej nurcie protestu i sprzeciwu”[4]. Charakterystyczne przesunięcie akcentów następuje w tomach publikowanych na obczyźnie. Justyna Budzik pisze: „Podmiot najnowszych wierszy Zymana nadal zachowuje cechy alter ego poety. Tym razem jednak jawi się jako człowiek prowadzący refleksję nad sensem życia, próbujący objąć słowem i myślą to, co niewyrażalne”[5]. Podobne konstatacje zawierają prace innych badaczy – Ewy Bartos, Janusza Kryszaka, Katarzyny Niesporek, Jana Pasterskiego[6]. Ten ostatni stwierdza: „(...) jednym z głównych kręgów problemowych w [najnowszej] twórczości poetyckiej Edwarda Zymana jest namysł nad przemijaniem i metafizyczną perspektywą istnienia. O ile ten pierwszy motyw łączy się poniekąd z doświadczeniem wyobcowania oraz pracą pamięci (...), o tyle ten drugi stanowi płaszczynę odrębną, otwierającą niejako osobny nurt w poezji autora Poematu współczesnego[7].

Publikacje książkowe

  • Dialogi pierwsze [Wiersze], (Katowice 1971)
  • Dzień jak co dzień [Wiersze], (Katowice 1978)
  • Co za radość żyć [Wiersze], (Katowice 1979)
  • Szansa [Opowiadanie dla młodzieży], (Warszawa 1980)
  • W czyim obcym domu [Wiersze], (Katowice 1981)
  • Gdybym był lekki jak piórko [Wiersze dla dzieci], (Katowice 1983)
  • Jak noc, jak sen [Wiersze}, (Stevens Point 1987)
  • U Boga każdy błazen [Felietony], (Chicago 1987)
  • Metamorfozy głębin Twoich. Polonijny parnas literacki (Toronto 2003)
  • Kim Stwórca mądre te eseje pisze [Wiersze okolicznościowe], (Vancouver 2004)
  • Widzieć dalej niż dziś. Rozmowa z Jerzem Korey-Krzeczowskim (Katowice 2004)
  • Przeznaczenie jest wyborem. Henryk Słaby, czyli filozofia skutecznego działania (Katowice 2005)
  • Z podręcznego leksykonu [Wiersze], (Toronto 2006)
  • Scalić oddalone. Fundacja Władysława i Nelli Turzańskich (1988-2008) [Monografia], (Toronto 2008)
  • Mosty z papieru. O życiu literackim, sytuacji pisarza i jego dzieła na obczyźnie na przykładzie Polskiego Funduszu Wydawniczego w Kanadzie w latach 1978-2008 (Toronto-Rzeszów 2010)
  • Jasność [Wiersze], (Toronto 2011)
  • Ściana pełna jerzyków [Powieść dla młodzieży], )Warszawa 2011)
  • Miejsce na ziemi [Wiersz], (Berlin-Toronto 2012)
  • Poemat współczesny [Wiersze], (2014)
  • Na uciechy kasjer łasy [Limeryki], (Berlin 2014)
  • Bez prawa azylu [Wybór wierszy], (Toronto-Rzeszów 2018)
  • Z dziecięcej fabryki złudzeń [Wiersze], (Toronto 2018)
  • Bluźniąc bez umiaru. Wierszyki wszeteczne (Rzeszów 2019)

Prace redakcyjne (wybór)

  • Młody Śląsk Literacki. Almanach poezji i prozy, wybór i oprac.: J. Górdziałek, F. Netz, E. Zyman, (Katowice 1975)
  • W. Iwaniuk: Wiersze wybrane, wybór i układ wierszy E. Zyman, (Toronto 1995).
  • W. Iwaniuk: W ogrodzie mego ojca. Wiersze z lat 1993-1996, wstęp: J. Kryszak, wybór i układ wierszy: E. Zyman, (Toronto-Toruń 1998).
  • A. Busza: Glosy i refrakcje. Przełożył z angielskiego B. Czaykowski, redaktorzy serii: Henryk Wójcik i Edward Zyman, (Toronto-Berlin 2001)
  • B. Czaykowski: Transkontynentalny Toronto-Vancouver. Tryptyk, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto-Berlin 2001)
  • G. Zambrzycka: Karmelitanka. Wieniec, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto-Berlin 2003)
  • A. Busza: Obrazy z życia Laquedema / Scenes from the Life of Laquedem. Przełożył z angielskiego Bogdan Czaykowski, red. E. Zyman, (Toronto-Berlin 2003)
  • J. Szuber: Glina, ogień, popiół, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto-Berlin 2004)
  • J. Kryszak: Spacer zimowy, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto-Berlin 2004)
  • Podróż w głąb pamięci. O Wacławie Iwaniuku szkice, wspomnienia, wiersze, pod red. J. Wolskiego, H. Wójcika, E. Zymana, (Toronto 2005)
  • R. Sabo: Niech będzie, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto-Berlin 2005)
  • E. Dusza: Popioły, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto 2006)
  • J. Korey-Krzeczowski: Poemat o ziemi [Wiersze], red. E. Zyman, Toronto 2006)
  • M. Kusiba: Admiral Road, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto 2006)
  • A.Wolak: Twarze, redaktorzy serii: H. Wójcik i E. Zyman, (Toronto: 2007)
  • J.Korey-Krzeczowski: Powracam tutaj z własnej woli. Szkice i wspomnienia o wybranych twórcach Ziemi Świętokrzyskiej, red. i posłowie E. Zyman, (Rzeszów 2006)
  • B. Czaykowski: Ziemioskłon [Poemat], red. E. Zyman, (Toronto 2007).
  • J. Korey-Krzeczowski: Barwy młodości [Powieść], red. i posłowie E. Zyman (Rzeszów 2007)
  • G. Zambrzycka: Godzina w katedrze. Studium, red. E. Zyman, (Toronto 2008)
  • A. Busza, Bogdan Czaykowski: Pełnia i przesilenie/ Full Moon and Summer Solstice [Wiersze], red. i wstęp w formie wywiadu z autorem – E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2008)
  • W. Grzegorzewska: Inne obroty [Wiersze], red. E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2010)
  • Z. Bohdanowiczowa: Pan Tadeusz w Toronto, oprac., przyp. i wstępem opatrzył E. Zyman,(Toronto 2011)
  • M. Kusiba: Podręcznik do kobiet. 100 felietonów (niemal) feministycznych. Żabką przez Atlantyk, t. 1., red. i wstęp E. Zyman, (Lublin-Toronto 2011)
  • A.Góra: Krzyk do nieba [Reportaże], red. i posłowie E. Zyman, (Toronto-Różana 2011)
  • G. Zambrzycka: Bóg miodu. Notatnik jukatański [Wiersze], red. E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2011)
  • M. Kusiba: Cymbał w świecie. Felietony flâneura. Żabką przez Atlantyk, t. 2., red. E.Zyman, (Toronto-Siennica Różana 2012)
  • W. Kontewicz: Wilkierze braniewskie i inne historie wierszem, układ tomu, red. i posł. E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2013)
  • W. Michalski: Z podróży na Wschód, red. Edward Zyman (Toronto 2013)
  • A. Busza: Niepewność, przełożyli z angielskiego Beata Tarnowska i Roman Sabo, układ i red. tomu E. Zyman, (Toronto 2013)
  • W. Kontewicz Appendix, wybór wierszy, układ tomu i redakcja E. Zyman, (Toronto 2014)
  • I.Habrowska-Jellaczyc: Aktor nie opuszcza sceny [Szkice, artykuły, wspomnienia], red. i wstęp E. Zyman, (Szczecinek 2014)
  • R. Chojnacki: Do prywatnego użytku [Wiersze], red. i nota krytyczna E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2014)
  • R. Sabo: Podwórko [Wiersze], red. i nota krytyczna E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2014)
  • G. Zambrzycka: Niewidzialny zapaśnik [Wiersze], red. i nota krytyczna E. Zyman, (Toronto-Rzeszów 2015)
  • F. Śmieja: Dotykanie Świata. Wiersze wybrane, wstęp Zbigniew Andres, wybór, układ wierszy oraz red. tomu E. Zyman, (Toronto 2017)
  • F. Śmieja: Na widny brzeg świtu [Wiersze], wybór wierszy, układ tomu i red. E. Zyman, (Toronto 2017)
  • F. Śmieja: Nanizując paciorki słów. Notacje ostatnie [Wiersze], wstęp, wybór wierszy i red. E. Zyman, (Toronto 2018)
  • G. Zambrzycka: Ślady [Wiersze], red. i nota krytyczna E. Zyman (Toronto-Rzeszów 2019)
  • A. Piskulak: Basztar [Powieść], red. E. Zyman (Kielce 2021) ISBN 978-83-62087-05-1
  • A. Piskulak: Poranne kobiety [ Wiersze], posłowie E. Zyman (Zagnańsk/Calabria 2021) ISBN 978-83-62087-01-3

Nagrody i wyróżnienia

  • Łódzka Wiosna Poetów (1966) - wyróżnienie
  • Wielokrotny laureat Konkursu o Rubinową Hortensję. (W dziale poezji: 1966 – II nagroda; 1967 – I nagroda; 1969 – wyróżnienie; 1970 – I nagroda; 1971 – II nagroda. W dziale prozy: 1978 – I nagroda.)
  • Oleśnicki Maj Poetycki (1978) – I nagroda
  • Konkurs Rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach na utwór prozą (1978) – III nagroda
  • Ogólnopolski konkurs Polskiego Radia na reportaż radiowy (1979) – I nagroda (wspólnie z M. M. Szczawińskim)
  • Konkurs Młodzieżowej Agencji Wydawniczej na opowiadanie dla młodzieży (1980) – wyróżnienie
  • Konkurs na powieść dla młodzieży Wydawnictwa Telbit (2009) – wyróżnienie
  • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej (2010)
  • Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (2011)

Bibliografia (wybór)

  • Marek Bielski, Wyznanie wiary, „Przemiany” 1980, nr 5
  • Stefan Rusin, Spojrzeć prawdzie w oczy, „Nurt” 1980, nr 5
  • Włodzimierz Jurasz, Widzieć, rozumieć, walczyć, „Nowy Wyraz” 1980, nr 10
  • Stanisław Srokowski, Co za radość żyć, „Wiadomości” 1980, nr 32
  • Piotr Kuncewicz, Agonia i nadzieja, t. 3, Poezja polska od 1956, Warszawa 1993
  • Edward Dusza, W czyim obcym domu. O poezji Edwarda Zymana, „Fraza” 2007, nr 3
  • Jan Wolski, Poeci „polskiego” Toronto, w: Literatura polska w Kanadzie. Studia i szkice, red. Bożena Szałasta-Rogowska, Katowice 2010
  • Justyna Chłap-Nowakowa, Mosty z papieru. O (nie)zbędności słowa drukowanego, „Perspektywy Kultury” 2011, nr 4
  • Beata Dorosz, Laudacja. Rewizja czy wiwisekcja?, „Pamiętnik Literacki” [Londyn] 2012, t. XLIII/XLIV
  • Justyna Budzik, Zadomowieni i wyobcowani. O sytuacji pisarzy polskich w Kanadzie, Kraków-Toronto 2013
  • Janusz Pasterski, Notatnik otwarty: Przeciw zwątpieniu, „Fraza” 2014, nr 4 Bożena Szałasta-Rogowska, Dom nasz pytaniem – wizje polskości w polskiej poezji w Kanadzie, w: Niuanse wyobcowania. Diaspora i tematyka polska w Kanadzie, pod red. Anny Branach-Kallas, Toruń 2014
  • Edward Zyman, biogram w: Polscy pisarze i badacze literatury przełomu XX i XXI wieku. Słownik biobibliograficzny, t. 3, Warszawa 2016
  • Krzysztof Lisowski, Poeta z Mississaugi, „Nowe Książki” 2018, nr 10
  • Elżbieta Cichla-Czarniawska, Podróż w głąb pamięci, „Akcent” 2018, nr 4
  • Barbara Sokołowska, Nie śpiesz się mój wierszu/Ten świat nie jest ciebie wart. Wokół poezji Edwarda Zymana, „Topos” 2018, nr 5
  • Stefan Rusin, W żarnach czasu, „Akant” 2018, nr 9
  • Janusz Kryszak, Poeta w strefie zagrożenia, „Śląsk” 2018, nr 10
  • Andrzej Piskulak, Z Polski się nie wyrasta. Szkic o Edwardzie Zymanie, „Świętokrzyskie” 2018, nr 22
  • Andrzej Gnarowski: Speleolog z wnętrza góry, „Gazeta Kulturalna” 2018, nr 9
  • Anna Łozowska-Patynowska, Od wieży Babel do dobrej nowiny, „Elewator” 2019, nr 1
  • Ewa Bartos, Wieloimienne krainy wygnania. O wyobraźni poetyckiej Edwarda Zymana, w: Miejsca (w) wyobraźni. Studia i szkice o poetach Górnego Śląska, Katowice 2019
  • Janusz Pasterski, Podręczny leksykon poety emigranta. Przykład Edwarda Zymana, w: Świat wiersza. Szkice o polskiej poezji (nie tylko) współczesnej, Rzeszów 2019
  • Światy poetyckie Edwarda Zymana, pod redakcją Mariana Kisiela i Bożeny Szałasty-Rogowskiej, Katowice 2019
  • Andrzej Piskulak, Świat jest zawsze obok. Biografia literacka Edwarda Zymana, Kielce 2021 ISBN 978-83-8144-651-8
  • [1] Ewa Głębicka, Grupy literackie w Polsce 1945-1989, wydanie II poszerzone, Warszawa 2000, s.190-192
  • [2] Edward Zyman w: Polscy pisarze i badacze literatury polskiej przełomu XX i XXI wieku
  • [3] Por. Roman Chojnacki, „W orbicie Nowej Fali”, „Student” 1980, nr 9
  • [4] Edward Dusza w: Edward Zyman, Jak noc, jak sen, Stevens Point, 1987
  • [5] Justyna Budzik, Zadomowieni i wyobcowni. O sytuacji pisarzy polskich w Kanadzie, Kraków 2013, s.265.
  • [6] Por. Światy poetyckie Edwarda Zymana, Katowice 2019
  • [7] Janusz Pasterski, „Podręczny leksykon poety-emigranta. Przykład Edwarda Zymana”, w: Światy poetyckie Edwarda Zymana, pod red. Mariana Kisiela i Bożeny Szałasty-Rogowskiej, Katowice 2019, s.159

Przypisy

  1. Radio Opole, Kanada/ Zmarł polski poeta i prozaik Edward Zyman, Radio Opole, 23 listopada 2021 [dostęp 2021-11-24].

Media użyte na tej stronie

POL Odznaka honorowa Zasluzony dla Kultury Polskiej.png
Autor: AnneMarrie, Licencja: CC BY-SA 3.0
Baretka Odznaki honorowej "Zasłużony dla Kultury Polskiej"
Edward Zyman.jpg
Autor: Andrzej Piskulak, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fotografia Edwarda Zymana