Głowienka zwyczajna

Głowienka zwyczajna
Aythya ferina[1]
(Linnaeus, 1758)
Ilustracja
Samiec w szacie godowej
Ilustracja
Samica
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

blaszkodziobe

Rodzina

kaczkowate

Podrodzina

kaczki

Plemię

Aythyini

Rodzaj

Aythya

Gatunek

głowienka zwyczajna

Synonimy
  • Anas ferina Linnaeus, 1758[2]
  • Aristonetta ferina (Linnaeus, 1758)[3]
  • Nyroca ferina (Linnaeus, 1758)[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     lęgowiska

     zimowiska

     występuje przez cały rok

Głowienka zwyczajna, głowienka[5][6], kaczka rdzawogłowa, kaczka czerwonoszyja, kaczka kasztanowata[7] (Aythya ferina) – gatunek średniej wielkości ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Nie wyróżnia się podgatunków[8].

Występowanie

Zamieszkuje środkowe szerokości geograficzne Eurazji – od Wysp Brytyjskich i Europy Zachodniej przez Europę Środkową i Wschodnią, pas w środkowej Azji po Mandżurię i północną Japonię. Izolowana populacja w Azji Mniejszej. Południowe i nadatlantyckie populacje osiadłe (czasem koczujące), północne wędrowne. Przeloty w marcu – kwietniu i sierpniu – listopadzie. Zimuje w basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim Wschodzie, w subsaharyjskiej Afryce i Azji Południowej oraz na Dalekim Wschodzie, również na południu i południowym zachodzie Europy Środkowej. Sporadycznie zalatuje na Hawaje, Filipiny, Guam, Wyspy Owcze, Azory, Wyspy Kanaryjskie i Wyspy Zielonego Przylądka. Od XIX wieku w Środkowej i Zachodniej Europie zaczęła rozprzestrzeniać się na północ i zachód. Dotarła nawet do Islandii, jednak jest tam skrajnie nieliczna[9].

W Polsce spotykana na całym niżu oprócz gór i dużych kompleksów leśnych i jest obecnie nielicznym ptakiem lęgowym. Jej populacje: lęgowa i zimująca w ostatnich dekadach szybko się kurczą[10].

Charakterystyka

Cechy gatunku
Głowienka to kaczka nurkująca – grążyca o specyficznej krępej sylwetce. Samiec w szacie godowej ma głowę i górę szyi rdzawokasztanowe, dół szyi i pierś oraz podogonie i dolne pióra ogona czarne. Wierzch i boki szare z drobnym ciemniejszym poprzecznym prążkowaniem, brzuch biały. Samica, niepozorna wobec samca, ogólnie brązowa, wierzch i boki jaśniejsze, tył ciała szarobrązowy, a brzuch biały. Wokół oczu i dzioba znajduje się przejaśnienie. W upierzeniu spoczynkowym kaczor staje się podobny do samicy, ale ma lekko rudawy odcień, pierś i kuper szarobrązowe. Osobniki młodociane i samce w upierzeniu spoczynkowym podobne do samicy. Gdy pływa, głęboko zanurza się w wodzie. Samicę w locie rozpoznaje się po barwie piór podogonowych. Do lotu wzbija się poprzez rozbieg na wodzie. Głowienki po lęgach trzymają się w niewielkich stadach lub mieszanych z czernicą.
W porównaniu z innymi kaczkami głowienka ma duże i płaskie czoło. Jest niewiele większa od czernicy, ale mniejsza od krzyżówki. Dziób szaroniebieski, czarny na końcu i u nasady, podczas gdy u podgorzałki jest jednobarwny.
Samica głowienki w szacie spoczynkowej
Kaczor głowienki z bliska
Pierzenie
Gdy skończą się lęgi, głowienki szukają miejsca do pierzenia, gdzie zmieniają pióra okrywowe i lotki. Samce na pierzenie przylatują już w czerwcu, a samice dopiero po wychowaniu młodych. Zamiana piór trwa 3–4 tygodnie i wtedy są niezdolne do lotu. Istotne jest zatem, by miało to miejsce na jeziorach zacisznych i bogatych w pokarm.
Wymiary średnie[6][11][12]
  • Długość ciała ok. 42–58 cm
  • Rozpiętość skrzydła 20–22 cm
  • Rozpiętość skrzydeł ok. 72–89 cm
  • Masa ciała ok. 700–1100 g

Biotop

Duże, słodkowodne, gęsto zarośnięte zbiorniki wodne jak żyzne jeziora w głębi lądu, stawy hodowlane, zbiorniki zaporowe, starorzecza lub cieki o leniwym prądzie. Preferuje te o dużej powierzchni i głębokości. Gnieździ się również na małych stawach, torfiankach i bagnach, choć kaczęta są wyprowadzane z nich na zbiorniki o większej powierzchni lustra. Licznie też gniazduje na wyspach. Jesienią i zimą widywana zwykle w dużych grupach na otwartych, dużych jeziorach. Często przebywa na otwartej wodzie, tam śpi i wypoczywa.

Okres lęgowy

Toki
Na lęgowiska przylatuje w marcu lub kwietniu stadami, choć pary dobierają się już na zimowisku. Toki, które tam się zaczynają (późną zimą), kończą się dopiero na lęgowisku. Są spokojniejsze niż u kaczek pływających. Kaczor pływa wokół samicy i kiwa głową, dotykając nią grzbietu, po czym wydyma szyję, wyciągając ją na wodzie. W okresie godowym samiec pogwizduje, a kaczka odzywa się chrapliwym „karr”. Pary są monogamiczne.
Gniazdo
Na lądzie, pod osłoną gęstej roślinności nadwodnej, zazwyczaj w pobliżu wody (często bezpośrednio nad nią) w turzycach, mannie, trzcinach, a także w roślinach, które są jej pokarmem. Stanowi go kopiec z roślinności, platforma unoszona na wodzie lub zagłębienie na lądzie. Wyścieła je puchem. Samica głowienki, podobnie jak i hełmiatki, przy dużym zagęszczeniu gniazd wysiaduje jaja w cudzych gniazdach lub siedzi poza nim. Samice mogą też w takich warunkach podrzucać sobie jaja. Głowienka jest jedną z najliczniejszych lęgowych kaczek. Chętnie gniazduje w pobliżu kolonii mew.
Jaja z kolekcji muzealnej
Jaja
W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu – lipcu 6 do 12 zielonoszarych lub oliwkowych jaj[12] o średnich wymiarach 62 × 44 mm i średniej masie 66 g. Skorupki są cienkie i wyglądają na tłuste. Ze względu na wzajemne podrzucanie sobie jaj, może ich być jednak w gnieździe do 20 sztuk (odnotowano nawet 35).
Wysiadywanie, pisklęta
Jaja wysiadywane są przez okres 24–28 dni przez samicę. W tym czasie nikną więzy między partnerami i dlatego rzadko można zobaczyć kaczora do końca wysiadywania jaj przy kaczce. Zagniazdownik, pisklęta usamodzielniają się po 50–55 dniach. Wprawdzie samica sama musi opiekować się dużą liczbą kacząt, to jednak nie karmi ich, bo same żerują. Sprawia to dość duży sukces rozrodczy. W puchu są oliwkowobrunatne i jasnożółte z żółtozielonymi plamkami.

Pożywienie

Rośliny wodne wiosną i latem oraz drobne wodne zwierzęta jesienią i zimą, które, jako grążyca, zdobywa nurkując do 1,5–2,5 m. Są to przede wszystkim larwy owadów, ślimaki i małże. Żeruje głównie na mulistym dnie z podwodną roślinnością. Pod wodę może też sięgać, wyciągając szyję i zanurzając zarazem przednią część tułowia, tylna sterczy pionowo na taflą wody.

Mieszańce

Głowienka może krzyżować się z innymi gatunkami kaczek np. z czernicą lub podgorzałką[13]. Istnieje także mieszaniec głowienki zwyczajnej i nieznanego gatunku kaczki określany w Przewodniku Collinsa jako nieznany mieszaniec podgorzałki i głowienki, podobny do głowienki preriowej[13].

Status i ochrona

W skali globalnej od 2015 roku uznana jest za narażoną na wyginięcie – kategoria VU w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN); wcześniej, od 1988 roku była klasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski – LC[4]. W 2012 roku liczebność światowej populacji szacowano na 1,95–2,25 milionów osobników[14]. Zagraża jej utrata siedlisk lęgowych w wyniku intensywnej gospodarki stawowej, głównie pogłębienia stawów, niszczenia roślinności wynurzonej i likwidowania wysp.

W Polsce gatunek łowny od 1 września do 31 grudnia[15][a]. Na Czerwonej liście ptaków Polski głowienka sklasyfikowana została jako gatunek narażony (VU)[17]. W latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej na terenie kraju szacowano na 2000–6000 par[18]. Ze względu na notowany od kilkudziesięciu lat szybki spadek liczebności krajowej populacji głowienki (populacja lęgowa zmniejszyła się o około 80–90% pomiędzy 1980 a 2018 rokiem[18]), Polski Komitet Krajowy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) w maju 2019 r. przyjął uchwałę wzywającą do objęcia jej ścisłą ochroną gatunkową[10].

Zobacz też

Uwagi

  1. Do lipca 2021 r. obowiązywał termin od 15 sierpnia do 21 grudnia[16].

Przypisy

  1. Aythya ferina, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. Carboneras 1992 ↓, s. 616.
  3. a b Denis Lepage: Głowienka (Aythya ferina) (Linnaeus, 1758). Avibase. [dostęp 2013-12-15].
  4. a b Aythya ferina, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  5. Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Aythyini Delacour & Mayr, 1945 (1831) (wersja: 2020-01-10). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-07-24].
  6. a b Busse i in. 1990 ↓, s. 179.
  7. wielu autorów: Prace Komisji Językoznawstwa. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.
  8. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Screamers, ducks, geese, swans. IOC World Bird List: Version 10.1. [dostęp 2020-07-24]. (ang.).
  9. Common Pochards in Iceland. [w:] Icelandic Birding Pages [on-line]. [dostęp 2021-08-10]. (ang.).
  10. a b Wylegała i Ławicki 2019 ↓, s. 20.
  11. Sterry i in. 2002 ↓, s. 76.
  12. a b Common Pochard Aythya ferina. WhatBird. [dostęp 2013-12-15]. (ang.).
  13. a b Hybrydy grążyc, [w:] Lars Swensson, Ptaki - przewodnik Collinsa, Multico, s. 34, 35, ISBN 978-83-7763-406-6.
  14. Species factsheet: Aythya ferina. BirdLife International. [dostęp 2020-07-24]. (ang.).
  15. Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 24 czerwca 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. z 2021 r. poz. 1244).
  16. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. z 2005 r. nr 48, poz. 459).
  17. Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
  18. a b Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019. 

Bibliografia

  • Karel Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
  • Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: Muza, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
  • Carles Carboneras: Family Anatidae (Ducks, geese and Swans). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Cz. 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-10-5. (ang.).
  • Przemysław Busse (red.), Zygmunt Czarnecki, Andrzej Dyrcz, Maciej Gromadzki, Roman Hołyński, Alina Kowalska-Dyrcz, Jadwiga Machalska, Stanisław Manikowski, Bogumiła Olech: Ptaki. T. I. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
  • Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy: przewodnik ilustrowany. Warszawa: Horyzont, 2002. ISBN 83-7311-341-X.
  • Przemysław Wylegała, Łukasz Ławicki: Głowienka, czernica, cyraneczka, łyska – stan populacji w Polsce i wpływ gospodarki łowieckiej. Opinia na potrzeby Polskiego Komitetu Krajowego IUCN. Poznań: PTOP Salamandra, 2019. ISBN 978-83-935073-9-9.

Linki zewnętrzne

  • Zdjęcia i materiały multimedialne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
  • Aythya ferina (Głowienka). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 161–164. ISBN 83-86564-43-1.

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
20050514-003-aythya-ferina.jpg
Autor: Gary Houston Ghouston 21:03, 1 Jun 2005 (UTC), Licencja: CC0
Macho de porrón europeo
Fuligule.milouin1.jpg
Autor: Fred.leviez, Licencja: CC BY-SA 3.0
Fuligule milouin femelle
AythyaFerinaIUCNver2018 2.png
Autor: SanoAK: Alexander Kürthy, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa rozšírenia chochlačky sivej (Aythy ferina) podľa IUCN verzia 2018.2 ,
legenda: Hniezdiaca, výskyt v letnom období (#00ff00), Hniezdiaca, celoročný výskyt (#008000), Nehniezdiaca (#007fff)
Status iucn3.1 VU pl.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Aythya ferina 02.jpg
Autor: Maga-chan, Licencja: CC BY-SA 2.5
Pochard, female, Nov. 2005, Yokohama JAPAN ; Japanese description:ホシハジロ メス 2005年11月 横浜市金沢区 (投稿者自身による撮影)
Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg
Autor: , Licencja: CC BY-SA 4.0
Eggs of common pochard Two specimens of the same spawn ; collection of Jacques Perrin de Brichambaut.
Fuligule.milouin3.jpg
Autor: Fred.leviez, Licencja: CC BY-SA 3.0
Fuligule milouin mâle Aythya ferina