Kopalnia Węgla Kamiennego Karol

Kopalnia Węgla Kamiennego Karol
Gotthardschacht
Ilustracja
Kopalnia i koksownia Gotthard przed 1924 rokiem
Państwo Polska
Województwo śląskie
SiedzibaRuda Śląska-Orzegów
Adresul. Kopalnia Karol
Data założenia1873
Data likwidacjipo 1970
Położenie na mapie Rudy Śląskiej
Mapa konturowa Rudy Śląskiej, blisko górnej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Kopalnia Węgla Kamiennego Karol”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kopalnia Węgla Kamiennego Karol”
Ziemia50°19′25,4″N 18°52′54,7″E/50,323722 18,881861

Kopalnia Węgla Kamiennego Karol (pierwotnie niem. Gotthardschacht[1][2], w latach 1922—1935 oraz 1939—1945 Gotthard, w latach 1935—1936 Gotard) – kopalnia węgla kamiennego w Rudzie Śląskiej-Orzegowie[3], założona w 1873 roku, w 1970 roku połączona z kopalnią Szombierki, a następnie zlikwidowana.

Historia

Wieża wyciągowa szybu Wiejskiego kopalni Gotthard w 1929 roku

Kopalnia została założona w 1873 roku[4][3], była położona w Orzegowie[2]. W latach 1873–1877 powstawała nowa kopalnia[5][6] i szyb Gotthard[2] (w 1936 roku formalnie zmieniono jego nazwę na Pułaski[7]) zgłębiony do 303 m[5][6] (później przemianowany na Jurand[2]), a w 1878 roku zgłębiono szyb Kynast[4] (później przemianowany na szyb Krzysztof[7][6]). W późniejszym czasie powstał szyb Stollberg (przemianowany na Sobiesław[7])[6], który pogłębiono w 1908 roku i około 1970 roku[8]. Działał także szyb Georg (przemianowany w 1936 roku na Jerzy[7]). Kopalnia dysponowała własną elektrownią, tartakiem i cegielnią[8]. Wydobycie prowadzono pod osiedlowymi zabudowaniami mieszkalnymi z wykorzystaniem podsadzki płynnej[9].

Zakład był częścią skonsolidowanej kopalni Paulus-Hohenzollern[2][10], a wcześniej należał do kopalni Paulus[11], którą założono w 1882 roku z połączenia kilku pól górniczych i kopalń, obejmowała ona także kopalnię Hohenzollern w Szombierkach[12]. 18 lipca 1898 roku w polu Gotthard kopalni Paulus-Hohenzollern doszło do katastrofy[13]. Klatka szybowa z załogą na skutek zepsutych łapaczy runęła na dno szybu Jurand, zginęło 25 górników[5], przeżył tylko jeden[8]. Ofiary wypadku zostały pochowane na starym cmentarzu w Orzegowie[14].

Od 1922 roku zakład należał do Towarzystwa Akcyjnego Godulla[15] (niem. Godulla, Aktien-Gesselshaft) założonego 19 stycznia 1922 roku, z siedzibą w Chebziu[15], spółki filialnej koncernu Schaffgotschów[2], części koncernu Robur oraz Górnośląskiego Towarzystwa Akcyjnego dla Przemysłu Drzewnego[15]. Kopalnia Gotthard składała się z trzech podwójnych szybów[15] i była częścią kopalni Graf Schaffgotsch, do której należały pola szybowe Gotthard i Godulla[16] (szyb Godula w Chebziu[15]).

13 lutego 1932 roku około godziny 15 doszło do zapłonu i wybuchu pyłu węglowego w pokładzie Pochhammer – ogień i dym uchodził szybem Sobiesław, nikt nie zginął[5][8]. Od 1 października 1936 roku kopalnia nosiła nazwę Karol[2] (Zarząd Spółki Akcyjnej Godula uchwałą z dnia 29 sierpnia 1936 roku formalnie zmienił nazwę kopalni z Gotard na Pułaski[7]). 31 sierpnia oddział Freikorpsu zaatakował kopalnię, polscy górnicy stanęli w obronie zakładu, sztygar zmianowy Antoni Szulc zdjął z wieży szybowej hitlerowską flagę podczas ostrzału[5].

1 lutego 1945 roku kopalnia została zajęta przez Armię Radziecką[17]; następnie władze polskie przejęły kopalnię[18]. Od 1945 do 1957 roku zakład należał do Rudzkiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego, a od 1 kwietnia 1957 wszedł w skład Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego[2]. 4 grudnia 1948 kopalnia jako pierwsza w przemyśle węglowym wykonała plan trzyletni i tegoż dnia została odznaczona Orderem Sztandaru Pracy II klasy[19]. W 1949 roku zakład zwiedzili Bolesław Bierut i Józef Cyrankiewicz[17]. W 1950 oraz 1956 roku rozpoczęto budowy nowych poziomów[17] wydobywczych.

Była to najmniejsza kopalnia Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego[3], wydobycie wyniosło 806 226 t w 1938 roku, a w 1965 roku – 651 349 t[2]. 1 stycznia 1970 roku Kopalnia Karol została połączona z bytomską kopalnią Szombierki[2] z którą miała być połączona podziemnym przekopem[20][18].

W pobliżu kopalni w Orzegowie, na potrzeby zużytkowania drobnego węgla tłustego[8] właściciel zakładu wzniósł koksownię Gotthardschacht[21] na podstawie umowy z firmą Oberschlesische Kokswerke und Chemische Fabrik A.G. z 19 czerwca 1900 roku[8]; zarządzało nią przedsiębiorstwo Gräflich Schaffgotsch’sche Werke[22] (Gotthard[15]); w latach 20. XX wieku należała do spółki Oberschlesische Kokswerke und Chemische Fabrik A.G. z siedzibą w Berlinie[23] oraz do Towarzystwa Akcyjnego Godulla[15]. Na skutek wyczerpywania się złóż węgla, podjęto eksploatację w filarze ochronnym tejże koksowni nazwanej później Orzegów[3].

Budynek maszyny parowej szybu Jurand z końca XIX wieku został wpisany 12 grudnia 1969 roku do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego, nr rejestru 1095/69[24].

Zaplecze socjalne

Do kopalni należały następujące obiekty:

  • hala sportowa przy ul. Bytomskiej 13 w Rudzie Śląskiej-Orzegowie, wzniesiono ją w 1966 roku[25]
  • kopalniany dom kultury[26] przy skrzyżowaniu ulic Bytomskiej i Grunwaldzkiej w Rudzie Śląskiej (początkowo świetlica, założona w 1946 roku[17], budynek nieistniejący)[27], działało w nim kilka zespołów artystycznych[26]
  • dom wypoczynkowy w Bystrej[26]

Zakład utrzymywał 265 budynków mieszkalnych, wzniósł 8 takich obiektów i 5 domów jednorodzinnych[28], wybudował żłobek, przedszkole[17] i założył ogródki działkowe[26]. Kopalnia ponadto założyła oświetlenie jarzeniowe wzdłuż głównych ulic Orzegowa[17].

Galeria

Przypisy

  1. Paul Deutsch: Die oberschlesische Montanindustrie vor und nach der Teilung des Industriebezirks. Bonn: A. Marcus & E. Weber Verlag, 1926, s. 47, seria: Moderne Wirtschaftsgestaltungen. Heft 9.
  2. a b c d e f g h i j Jerzy Jaros: Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich. Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, s. 62. ISBN 83-00-00648-6.
  3. a b c d Zuziak 1967 ↓, s. 135.
  4. a b Jach 2010 ↓, s. 11.
  5. a b c d e Niewiarowski 1960 ↓, s. 116.
  6. a b c d Informator 1958 ↓, s. 34.
  7. a b c d e Zmiany nazw kopalń Sp. Akc. Godula. „Śląski Kurjer Poranny”, s. 5, 1936-09-04. 
  8. a b c d e f Informator 1958 ↓, s. 35.
  9. Informator 1958 ↓, s. 34–35.
  10. „Feuerungstechnik. Zeitschrift für den Bau und Betrieb feuerungstechnischer Anlagen”. II (24), s. 390, 1914. 
  11. „Schilling's Journal für Gasbeleuchtung und verwandte Beleuchtungsarten sowie für Wasserversorgung”. 27, s. 59, 1884. 
  12. Alfred Sulik: Stosunki ekonomiczno-społeczne w warunkach podziału Śląska (1922–1939). W: Bytom. Zarys rozwoju miasta. Wacław Długoborski (red.). Warszawa – Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 261. ISBN 83-01-00369-3.
  13. Tu byłam. Joanna. W: zabytkitechniki.pl [on-line]. Regionalny Instytut Kultury w Katowicach, 2018. s. [4]. [dostęp 2019-02-13].
  14. Miejsca upamiętniające ofiary górniczego stanu – Polska. Część ii. W: radlin.pl [on-line]. s. [7]. [dostęp 2019-02-13].
  15. a b c d e f g Godulla, Towarzystwo Akcyjne Chebzie G. Śl. „Przemysł i Handel Górnośląski”. I (4), s. [116], 1923. 
  16. Die Montanindustrie Polnisch-Oberschlesiens. Kattowitz: Oberschlesischer Berg und Hüttenmännischer Verein, 1922, s. 34.
  17. a b c d e f Niewiarowski 1960 ↓, s. 117.
  18. a b Informator 1958 ↓, s. 36.
  19. Niewiarowski 1960 ↓, s. 108.
  20. Niewiarowski 1960 ↓, s. 110.
  21. „Technik und Wirtschaft”. 15, s. 159, 1922. 
  22. Der Oberschlesische Turm. Festschrift den Besuchern des Turmes gewidmet. Berlin – Breslau – Kattowitz: Phönix-Verlag, 1911, s. 50.
  23. Ważniejsze kopalnie i huty w polskiej części Górnego Śląska. „Przemysł Chemiczny”. VI (7), s. 207, 1922-07. Chemiczny Instytut Badawczy. 
  24. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2020-09-30. s. 106. [dostęp 2019-02-13].
  25. Jach 2010 ↓, s. 8.
  26. a b c d Zuziak 1967 ↓, s. 138.
  27. Jach 2010 ↓, s. 8–9.
  28. Zuziak 1967 ↓, s. 135–138.

Bibliografia

  • Informator historyczny Kopalń Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. Katowice: circa 1958.
  • Artur Jach: Turystyczno – edukacyjna ścieżka piesza lub rowerowa o charakterze przyrodniczo – historycznym „Ze Starego Orzegowa przez Franielowe, Fazaniec Orzegowski do Stawów Niemieckich i Fazańca Szombierskiego” w dzielnicach Orzegów i Godula miasta Rudy Śląskiej oraz w dzielnicy Szombierki miasta Bytomia. Ruda Śląska: 2010.
  • Marian Niewiarowski: XV lat Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego: 1945–1960. Bytom: Komitet Obchodu XV-lecia Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego w Bytomiu, 1960.
  • Antoni Zuziak: Sylwetki kopalń i zakładów Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. W: Tradycje górnictwa ziemi bytomskiej. Maroszek Henryk (red.). Katowice: 1967.

Media użyte na tej stronie

Silesian Voivodeship location map2.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of en:Silesian Voivodeship with counties (powiats) and municipalities (gminas). Geographic limits of the map:
  • N: 51.1617 N
  • S: 49.2956 N
  • W: 17.8872 E
  • E: 20.0559 E
Industriegebiet.png
Autor: Sal73x, Licencja: CC BY-SA 3.0
Sign for industry
Wiejski Karol coal mine.jpg
Wieża wyciągowa szybu Wiejskiego kopalni węgla kamiennego Karol w Orzegowie.
Orzegow cemetery miners gravestone.jpg
Autor: Adrian Tync, Licencja: CC BY-SA 4.0
The gravestone of miners of Karol coal mine – victims of 18th July 1898 mining accident (25 men) and 8 men who were killed during their work by artillery shell (27th January 1945) at old cemetery in Orzegów, Ruda Śląska, Poland.
Ruda Śląska location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Location map of Ruda Śląska, Poland
Ta mapa of Ruda Śląska została utworzona dzięki danym z projektu OpenStreetMap, zbieranym przez społeczność. Mapa ta może być niekompletna i zawierać błędy. Niewskazane jest poleganie wyłącznie na niej w nawigacji.
Kopalnia Karol - Szyb Jurand II - czesc maszyny wyciagowej.jpg
Autor: Letik, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
czesc maszyny wyciagowej szybu "Jurand" Ruda Śląską Orzegów, ul. Bytomska 51, Ruda Śląska
Ruda Slaska Karol coal mine.jpg
Autor: Adrian Tync, Licencja: CC BY-SA 4.0
Remainings of Karol coal mine in Ruda Śląska-Orzegów, Kopalnia Karol street.
Ruda Slaska Jurand II engine house 2021.jpg
Autor: Adrian Tync, Licencja: CC BY-SA 4.0
budynek maszyny wyciągowej II szybu Jurand kopalni Karol w Rudzie Śląskiej (Orzegów)
Gotthard mine coking plant.jpg
Kopalnia węgla kamiennego Gotthard (późniejsza Karol) i koksownia Gotthard w Orzegowie.
Orzegow Gotthard mine Stollberg pit.jpg
Orzegów, Gotthard coal mine, Stolberg pit (right), German postcard.