Księżycówka

Księżycówka
Leuresthes tenuis[1]
(Ayres, 1860)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

promieniopłetwe

Infragromada

doskonałokostne

Rząd

aterynokształtne

Rodzina

Atherinopsidae

Rodzaj

Leuresthes

Gatunek

księżycówka

Synonimy
  • Atherinopsis tenuis Ayres, 1860
  • Leuresthes crameri Jordan i Evermann, 1896

Księżycówka[2], lunarka[3], ateryna amerykańska[4] (Leuresthes tenuis) – gatunek małej morskiej ryby aterynokształtnej z rodziny Atherinopsidae, znanej głównie z powodu pory odbywania tarła oraz nietypowego dla ryb miejsca składania ikry. Księżycówka odbywa tarło nocą, kilka dni po nowiu lub pełni Księżyca. Zagrzebuje ikrę poza wodą – w piasku na kalifornijskich plażach. Lokalnie jest spożywana jako ryba konsumpcyjna. Wcześniej zaliczana była do rodziny aterynowatych. Jest gatunkiem typowym rodzaju Leuresthes.

Występowanie

Ta mała ryba występuje w płytkich, przybrzeżnych wodach wschodniego Pacyfiku, wzdłuż piaszczystych wybrzeży Kalifornii i Kalifornii Dolnej. Nie podejmuje wędrówek.

Wygląd

Ciało wydłużone, o długości do 19 cm, ubarwienie błękitnozielone ze srebrzystymi bokami i brzuchem. Na obydwu bokach ciała biegnie błyszcząca, srebrna smuga. Księżycówki nie mają płetwy tłuszczowej, zębów i linii bocznej[2].

Tarło

Księżycówki przystępujące do tarła na plaży
Samica zagrzebana w piasku

Dojrzałość płciową uzyskują po roku[2]. Dojrzałe osobniki przystępują do tarła w okresie od stycznia do września i wielokrotnie je wówczas powtarzają. Najliczniejsze tarła odbywają się w południowej Kalifornii od kwietnia do czerwca. Tarło księżycówki odbywa się zawsze w nocy, przy najwyżej sięgającym przypływie, w czasie gdy przypływ zaczyna słabnąć[5]. Ma to miejsce kilka dni po nowiu lub pełni Księżyca – stąd polska nazwa zwyczajowa ryby. Trwa od jednej do trzech godzin. W czasie przypływu niesiona wodą samica wwierca się ogonem, aż po płetwy piersiowe w piaszczyste podłoże plaży, na krańcu zasięgu fali morskiej[2][6]. Tworzy tam kilkucentymetrowej głębokości gniazdo, gdzie – w obecności jednego lub kilku samców – składa jaja. Napływający z wodą piasek przykrywa zapłodnioną ikrę dając jej osłonę przed drapieżnikami oraz odpowiednią temperaturę. Duże samice składają do 3000 ziaren ikry w ciągu dwóch tygodni[5]. Samice i samce kierują się w stronę wody, a kolejna fala zabiera je do morza.

Rozwój

Przykryte piaskiem jaja pozostają na plaży całkowicie poza zasięgiem wody. Wilgotność piasku na głębokości kilku centymetrów zabezpiecza je przed nadmiernym wysuszeniem. Dopływ tlenu i wyższa temperatura oraz osłona przed drapieżnikami tworzą dla nich bardziej korzystne warunki niż panujące w wodzie. Po dziesięciu dniach wykluwające się larwy są spłukiwane do morza przez fale kolejnego wysokiego przypływu[2][6]. Punktualność złożenia zapłodnionej ikry ma duże znaczenie dla przeżywalności larw. Mechanizm "wewnętrznego zegara" precyzyjnie wskazującego rybom właściwą porę tarła nie jest znany, ale przypuszcza się, że może to mieć związek z wykrywaniem zmian ciśnienia wody w apogeum przypływu[5].

Księżycówki żyją przeciętnie 3–4 lata, maksymalnie do 8 lat[7]. Podobną biologię rozrodu stwierdzono u występującego w Zatoce Kalifornijskiej spokrewnionego gatunku Leuresthes sardina, z tą różnicą, że jego tarło odbywa się w ciągu dnia[6].

Zagrożenia i ochrona

Księżycówka schwytana na plaży nad zatoką San Diego

Ponieważ terminy tarła księżycówek można przewidzieć (rytm przypływów jest zależny od faz księżyca), a księżycówki przystępują do niego tysiącami osobników, gęsto przykrywając przybrzeżne plaże, wydając przy tym słabe, piszczące dźwięki[5] – zjawisko przyciąga tłumy gapiów i zbieraczy. Ryby są masowo zbierane w świetle latarek – dla celów hobbystycznych oraz konsumpcyjnych[2][5]. Po oczyszczeniu z łusek są doprawiane i smażone. W celu ochrony gatunku władze Kalifornii wprowadziły zakaz używania jakichkolwiek narzędzi służących do zbierania księżycówki[6][5], a w kwietniu i maju obowiązuje okres ochronny[5].

Przypisy

  1. Leuresthes tenuis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c d e f Ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976, seria: Mały słownik zoologiczny.
  3. Stanisław Rutkowicz: Encyklopedia ryb morskich. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1982. ISBN 83-215-2103-7.
  4. Jerzy Gronau: Słownik nazw ryb. Kraków: Księgarnia Akademicka, 1994. ISBN 83-901154-9-2.
  5. a b c d e f g The Amazing Grunion. California Department of Fish & Game. [dostęp 2009-12-08]. (ang.).
  6. a b c d Załachowski, 1997
  7. FishBase, online

Bibliografia

  • Leuresthes tenuis. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 8 grudnia 2009]
  • Mały słownik zoologiczny: ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976.
  • Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2.
  • Karen Martin: Introduction to Grunion Biology. Grunion.Org. [dostęp 2012-11-18]. (ang.).
  • The Amazing Grunion. California Department of Fish & Game. [dostęp 2009-12-08]. (ang.).

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Leuresthes tenuis.jpg
Autor: Eric Wittman z Wichita, Kansas, USA, Licencja: CC BY 2.0
California Grunion (Leuresthes tenuis) on the beach in San Diego, California, USA.
lone_grunion
Leuresthes tenuis in hand.jpg
Autor: Eric Wittman z Wichita, Kansas, USA, Licencja: CC BY 2.0
California Grunion (Leuresthes tenuis) caught by hand in San Diego, California, USA.
caught_one
Leuresthes tenuis on the beach.jpg
Autor: Eric Wittman z Wichita, Kansas, USA, Licencja: CC BY 2.0
Many California Grunion (Leuresthes tenuis) on the beach in San Diego, California, USA.
mucho_grunion
Grunion female spawning.jpg
Autor: Eric Wittman z Wichita, Kansas, USA, Licencja: CC BY 2.0
California Grunion (Leuresthes tenuis) spawning on the beach in San Diego, California, USA.
female_grunion