Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii

Социјалистичка федеративна република Југославија
Socijalistička federativna republika Jugoslavija
Socialistična federativna republika Jugoslavija

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii
29 listopada 1945 – 27 kwietnia 1992
Flaga JugosławiiGodło Jugosławii
Dewiza: Bratstvo i jedinstvo
(Serbia, Czarnogóra, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja),
Bratstvo in enotnost (Słowenia),
Братство и единство (Macedonia),
Братство и јединство (Cyrylica serbska)

(Braterstwo i Jedność)
Hymn:

Hej, Sloveni

(Hej Słowianie)
Położenie Jugosławii
Język urzędowyserbsko-chorwacki, słoweński, macedoński oraz lokalnie języki mniejszości narodowych
StolicaBelgrad
Ustrój politycznyrepublika federalna
Typ państwapaństwo socjalistyczne
Powierzchnia
 • całkowita

255 804 km²
Liczba ludności (1989)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

23 724 919
92,7 osób/km²
walutadinar jugosłowiański
Data powstania29 listopada 1945
Data likwidacji27 kwietnia 1992
Strefa czasowaUTC +1 – zima
UTC+2 – lato
Domena internetowa.yu
Kod samochodowyYU
Kod samolotowyYU
Kod telefoniczny+38

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii (maced. Социјалистичка федеративна република Југославија, serb.-chor. Socijalistička federativna republika Jugoslavija, Социјалистичка федеративна република Југославија, słow. Socialistična federativna republika Jugoslavija) – państwo socjalistyczne na Półwyspie Bałkańskim, istniejące w latach 1945–1992, obejmujące teren Jugosławii.

Formalnie państwo to zostało proklamowane w 1943 roku jako Demokratyczna Federacyjna Jugosławia. Dopiero w listopadzie 1945 zdominowany przez komunistów parlament zdetronizował króla i proklamował republikę. W 1946 roku nazwę oficjalną zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii, a w 1963 – na Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Potocznie była przez mieszkańców niekiedy nazywana „drugą Jugosławią” (dla odróżnienia od „pierwszej”, czyli Królestwa Jugosławii).

Geneza

Jugosławia formalnie skapitulowała przed III Rzeszą 17 kwietnia 1941 roku, a już 28 kwietnia rozpoczęły się przygotowania do formowania komunistycznych, antyhitlerowskich oddziałów zbrojnych. 1 maja opublikowano ulotkę wzywającą do zjednoczenia się przeciwko okupacji. Miesiąc później komuniści rozpoczęli przygotowania do ogólnonarodowego powstania[1]. Komunistów ożywił atak Niemiec na ZSRR. Entuzjasta walki zbrojnej Milovan Đilas zapowiedział, że już za dwa miesiące Armia Czerwona wkroczy do Jugosławii. KC wydała komunikat wzywający do powstania[1].

Już we wrześniu partyzanci oswobodzili pierwsze tereny w Serbii. Partyzanci powołali na tych obszarach Republikę Užičką[2]. Pod koniec 1941 partyzancka Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii liczyła 80 tysięcy żołnierzy[2]. Niewielki ruch oporu w ciągu kilku lat przekształcił się w 800 tysięczną armię, która była w stanie wyzwolić całość obszaru Jugosławii[3].

Historia

Utworzenie państwa

Jugosławia jako jedyny kraj w Europie wyzwolił się samodzielnie. U progu zimnej wojny znalazła się w bloku wschodnim, jako jedyna z ówczesnych państw demokracji ludowej nie była państwem uzależnionym od Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich[4]. Po wyzwoleniu przywódca ruchu oporu, a zarazem twórca federacji Jugosłowian, Josip Broz Tito, cieszył się masowym poparciem społeczeństwa i traktowany był jako wyzwoliciel[5]. Choć w praktyce niemalże cały kraj znajdował się w rękach partyzantów Tity, ówczesny monarcha Piotr II nie uznał wcześniejszego porozumienia Tity i rządu emigracyjnego, w którym strony zobowiązały się utworzyć wspólny rząd[6].

7 marca 1945 roku proklamowano Tymczasowy Rząd Demokratycznej Federacji Jugosławii (Demokratska Federativna Jugoslavija, DFJ). Nazwa nie zawierała określenia republika bądź królestwo; rząd miał bowiem grupować zarówno republikański ruch oporu, jak i wierny monarchii rząd na emigracji. Przewodniczącym rządu został Josip Broz „Tito”, a ministrem spraw zagranicznych reprezentant emigracji, Ivan Šubašić. Rząd ogłosił swój program, który zawierał postulaty odbudowy kraju, pozyskania na rzecz Jugosławii spornych obszarów Istrii, Triestu, Karyntii i Przymorza Słoweńskiego. Zagwarantowano też równe prawa wszystkim obywatelom Jugosławii niezależnie od ich pochodzenia[6].

Armię partyzancką przekształcono w Jugosłowiańską Armię Ludową (Jugoslovenska Narodna armija, JNA), która stała się czwartym najsilniejszym wojskiem kontynentu (wyłączając ZSRR) (szczególnie duże zdolności walki partyzanckiej, nieregularnej)[7]. Większość stanowisk w nowym państwie zajęli weterani wojny[8]. Oprócz JNA, powołano UDB (UDBA) tłum. Administracja Bezpieczeństwa Państwowego, później nazwana SDB, tłum. Służba Bezpieczeństwa Państwowego (prowadząca m.in. kontrwywiad i wywiad w strefie cywilnej) podległa tamtejszemu MSW i KOS (tłum. Służba Kontrwywiadowcza) (najdłużej pod nazwą Uprava bezbednosti tłum. Administracja Bezpieczeństwa, podległa tłum. Związkowemu Sekretariatowi Ludowej Obrony, sprawy kontrwywiadu wojskowego). Za wywiad wojskowy odpowiadał Zarząd II Sztabu Generalnego JNA. Te instytucje MSW SFRJ i powiązane z JNA zajmowały się między innymi wyszukiwaniem, ściganiem, więzieniem oraz likwidacją nazistowskich kolaborantów i zbrodniarzy wojennych. Wywiad Jugosławii aresztował dużą liczbę kolaborantów oraz, co wzbudziło duże kontrowersje, wielu chorwackich księży katolickich (aresztowania związane były z powszechną kolaboracją chorwackich duchownych z reżimem ustaszy). W sierpniu zorganizowano III posiedzenie Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego[9]. Rada przekształcona została w Tymczasowe Zgromadzenie Ludowe, do którego wstąpili przedstawiciele wszystkich partii i organizacji politycznych, w tym przedwojenni posłowie i działacze niechętnej komunistom prawicy. Tymczasowe Zgromadzenie Ludowe podjęło się szeregu reform, m.in. rolnej i konfiskaty majątków kolaborantów. Uchwalono formalne włączenie do federacji spornych terenów Austrii i Włoch[6]. 9 czerwca rząd jugosłowiański podpisał z aliantami zachodnimi umowę, na mocy której obszary Austrii i Włoch podzielono na strefę A – okupowaną przez armie Wielkiej Brytanii i USA oraz B – należącą do Jugosławii. Miało być to rozwiązaniem do czasu, gdy podpisany zostanie traktat pokojowy z Włochami[6].

Monopolizacja władzy przez KPJ

Logo rządzącej w Jugosławii partii komunistycznej

Uczestnicy ruchu oporu skupili się wokół Frontu Narodowego, do którego należała KPJ, natomiast przedstawiciele ugrupowań opozycyjnych wokół Partii Demokratycznej, składającej się z monarchistów z kraju i z emigracji. Partia Demokratyczna opowiedziała się za powrotem do przedwojennego ustroju państwa i poparta została przez hierarchię Kościoła[9]. W 1945 roku aresztowany został biskup Alojzije Stepinac, który oskarżony został o wspieranie przymusowych konwersji Serbów na katolicyzm i wspierania terroru reżimu chorwackich ustaszy[10]. Przez państwa zachodu aresztowanie uznane zostało za dowód na zaprowadzenie w kraju terroru komunistycznego[9]. W rezultacie Stepinacowi złagodzono wyrok, a wkrótce mu go skrócone i zredukowano do aresztu domowego, z możliwością wyjazdu do dowolnego arcybiskupstwa[11]. Na początku istnienia federacji funkcjonowały zbrojne grupy podziemne składające się z byłych żołnierzy oddziałów kolaboracyjnych, liczyły one około 12 tysięcy bojówkarzy. Jedną z silniejszych grup byli chorwaccy Krzyżowcy (Križari), czyli byli ustasze[9].

Wybory parlamentarne odbyły się 11 listopada 1945. Wybory wygrał republikański Front Ludowy, wybory zostały zbojkotowane przez monarchistów[12]. Kandydaci Frontu zdobyli 90% głosów[9]. Nazwę kraju zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii. 29 listopada Jugosłowiańskie Zgromadzenie Ustawodawcze, formalnie zdetronizowało króla Piotra II, Zgromadzenie następnie opracowało i wydało nową, republikańską konstytucję. Rząd Tymczasowy formalnie istniał do końca następnego roku i zyskał sobie poparcie ZSRR i jego sojuszników, mocarstwa zachodnie państwowość Jugosławii uznały w grudniu[9].

Walka o zachodnią granicę

Kwestia zachodniej granicy Jugosławii rozstrzygnięta miała być na Konferencji Pokojowej. Przed konferencją przestrzeń powietrzna państwa często naruszana była przez samoloty amerykańskie i brytyjskie, dwa z nich rozbiły się po tym, gdy Jugosłowianie zmusili je do lądowania. Jugosławia przeprosiła za incydent i wypłaciła odszkodowania. Do eskalacji konfliktu doszło, gdy USA odmówiła wypłacenia Jugosławii zdeponowanego przez rząd emigracyjny złota o wartości 47 milionów dolarów. Konferencja rozpoczęła się w lipcu. Jugosławia domagała się przyznania jej Triestu i dużej części Istrii, w wyniku kompromisu mocarstwa zachodnie zgodziły się utworzyć Wolne Terytorium Triestu. Jugosławia zażądała, aby Triest związano z Jugosławią unią realną, na co Zachód już nie chciał się zgodzić, przez co w rezultacie Jugosłowianie nie podpisali traktatu pokojowego[9].

W październiku rozpoczęła się kolejna konferencja, tym razem w Nowym Jorku pomiędzy ministrami czterech mocarstw alianckich. Konferencja zakończyła się w pierwszej połowie grudnia. Przed jej rozpoczęciem Tito spotkał się z Palmiro Togliattim, liderem włoskich komunistów. Tito zaproponował liderowi komunistów, że w zamian za Triest Włochy powinny przyznać Jugosławii obszar Gorycji. Propozycją Jugosłowian zainteresował się minister spraw zagranicznych Włoch, Pietro Nenni. Jako że Broz wolał, aby terenem Triestu dysponowali Włosi, a nie mocarstwa, zgodził się na pewne ustępstwa wobec Włoch, zgodził się m.in. na zwolnienie jeńców wojennych. W zamian za utworzenie Wolnego Terytorium Triestu, Jugosławia uzyskała część Krainy Julijskiej jednak bez miasta Gorycja. Traktat pokojowy Jugosławii z Włochami podpisano 10 lutego 1947. Reprezentant Jugosławii podkreślił przy tym, że jego kraj nie rezygnuje z terenów które mu się należą[9].

Rozłam z ZSRR

W odróżnieniu od innych państw socjalistycznych, Jugosławia nie uzgadniała własnej polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych oraz wydalała z kraju niezgadzających się z polityką Jugosławii doradców[4].

Na zimę 1948 roku do ZSRR przybyła delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano utworzenie ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on włączyć w skład Jugosławii Albanię. Stalin potępił tę politykę i stwierdził, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii, a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Nie zgodził się na to Tito, który uznał że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy, którzy zgadzali się tylko na konfederację)[9]. Po wymianie zdań Sowieci wycofali z Jugosławii doradców. 27 marca Stalin wysłał Ticie list, w którym określił on stanowisko Jugosławii jako „antyradzieckie”, a komentarze Tity odnośnie do ZSRR i WPK(b) określił jako lewicowe frazesy, powołując się przy tym na komentarze, w których przywódca Jugosławii twierdził m.in. że „w ZSRR panuje wielkomocarstwowy szowinizm”, „socjalizm w ZSRR przestał być rewolucyjny”, a „WKP(b) jest zwyrodniała”[13]. Ze strony Józefa Stalina pod adresem Jugosławii padły oskarżenia o oddanie czołowych stanowisk w rządzie w ręce agentów zachodu czy przyjęcie trockizmu[9]. Swoje listy, w których wyraziły solidarność ze Związkiem Radzieckim, wysłały komitety centralne partii całego bloku wschodniego. Tito nie został poddany krytyce jedynie przez Polską Partię Robotniczą[9].

Komunistyczna Partia Jugosławii wydalona została z proradzieckiego Kominformu w czerwcu 1948 roku. Przy wydaleniu partii z grupy powołano się na „nacjonalistyczne elementy”, które miały rzekomo przejąć władzę w partii[4]. Stosunkowo spora część komunistów w Jugosławii opowiedziała się za polityką Kominformu – staliniści w Czarnogórze próbowali nawet utworzyć własną partyzantkę antyrządową. Do frakcji stalinowców dołączył Arso Jovanović, dawny wojskowy armii królewskiej, który przeszedł do wojsk komunistów. ZSRR prawdopodobnie chciał powołać w Bukareszcie satelicki rząd emigracyjny Jugosławii, do którego dołączyć miał generał Jovanović. Generał próbował przedostać się do Rumunii (gdzie przeniesiono kierownictwo Kominformu[9]), lecz został zastrzelony podczas próby nielegalnego przekroczenia granicy[4].

W kraju rozpoczęły się represje wobec miejscowych sympatyków stalinizmu. Duża część zagorzałych stalinistów trafiła do więzienia o zaostrzonym rygorze na wyspie Goli otok[9]. W odpowiedzi Związek Radziecki rozpoczął blokadę gospodarczą. Jednocześnie planował dokonać przewrotu w Jugosławii. Nowym przywódcą miał zostać Andrij Hebranga – lider chorwackich komunistów, odsunięty od władzy z powodu skłonności nacjonalistycznych. Titoiści oskarżyli Hebranga o szpiegostwo i chęć oderwania Chorwacji od Jugosławii, po czym został on skazany i stracony. Kominform ogłosił, że partia z Jugosławii znajduje się „w rękach morderców i szpiegów”, a Tito zbudował w kraju „reżim policyjny typu faszystowskiego”[4]. W 1949 roku kryzys niemal przerodził się w konflikt wojenny, gdy na północnej granicy Jugosławii zbierać się zaczęły wojska węgierskie i radzieckie[14].

Po odejściu od komunizmu w stylu radzieckim przyjęto program samozarządzania którego najbardziej radykalni przedstawiciele proponowali nawet likwidację partii komunistycznej[15]. W 1950 Zgromadzenie Narodowe poparło projekt sporządzony przez Milovana Đilasa i Broza Titę o „samozarządzaniu”. Po śmierci radzieckiego dyktatora w 1953 roku, Tito odrzucił zaproszenie ZSRR na rozmowy w celu omówienia ewentualnej normalizacji stosunków radziecko-jugosłowiańskich. Z kolei w 1955 roku na rozmowy z Tito w Belgradzie przybyli Nikita Chruszczow i Nikołaj Bułganin. Na spotkaniu z Tito przeprosili za wypaczenia popełniane przez administrację Stalina. Tito odwiedził Związek Radziecki w 1956 roku, tym samym zasygnalizował światu, że wrogość między Jugosławią a ZSRR została załagodzona[16]. Do pierwszych zgrzytów po destalinizacji doszło już po poznańskim czerwcu i wydarzeniach na Węgrzech. Jugosławia w walkach między frakcjami poparła narodowych komunistów i potępiła radziecką interwencję na Węgrzech[15].

Polityka w latach 60. i 70.

Przywódca Jugosławii Josip Broz Tito w latach 70.

W 1964 roku kraj zmienił nazwę na Socjalistyczną Federalną Republikę Jugosławii (SFRJ). Podjęte reformy ułatwiły działalność prywatnych przedsiębiorstw i zniosły wiele ograniczeń dotyczących wolności słowa i wyznania. Jugosławia wprowadziła też politykę umożliwiającą swobodne podróżowanie cudzoziemców po kraju oraz umożliwiającą podróże obywateli Jugosławii po całym świecie[17].

Na wiosnę 1968 roku w Lublanie, Zagrzebiu i Belgradzie doszło do protestów studenckich. Studenci domagali się likwidacji nierówności socjalnych, bezrobocia, większej demokratyzacji, poprawy warunków materialnych młodzieży i większego udziału studentów w życiu społecznym. Studenci zajęli Uniwersytet Belgradzki, który ogłosili „Czerwonym Uniwersytetem Karola Marksa” oraz Uniwersytet Zagrzebski, który przemianowali na „Socjalistyczną Wszechnicę Siedmiu Sekretarzy SKOJ-a”. Pojawiły się hasła „Precz z czerwoną burżuazją, nie chcemy odbudowy kapitalizmu”. Wkrótce do protestów przyłączyli się wykładowcy, udziału w demonstracjach odmówili natomiast robotnicy[18].

Po studenckich protestach rząd wprowadził paszporty i zwiększył możliwości wyjazdu za granicę, a w kraju pojawiły się zagraniczne wydawnictwa. Zmiany te wdrażane były na równi z boomem gospodarczym, który przejawił się poprzez m.in. zwiększoną liczbę samochodów nabywanych przez osoby prywatne. Reformy kontynuowano na początku lat 70. W 1971 wniesiono do konstytucji poprawki, które wzmocniły rolę systemu samorządowego i objęły jeszcze większy obszar zarządzania[18].

Politykę liberalizacji ograniczono po kryzysie narodowościowym z połowy lat 70., gdy do głosu doszły serbskie i chorwackie nacjonalizmy. Po kryzysie narodowościowym powołano samoobronę cywilną oraz zwiększono rolę policji politycznej[18].

Rozpad federacji

W 1980 roku zmarł twórca i długoletni przywódca socjalistycznej Jugosławii, Josip Broz Tito[19]. W 1991 roku zaczął się rozpad federacji na szereg państw narodowych.

Rozpad Jugosławii
Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif

     Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii


     Słowenia

     Chorwacja

     Macedonia

     FR Jugosławii (od 2003 Serbia i Czarnogóra)

     Bośnia i Hercegowina

     Serbia

     Czarnogóra

     Kosowo


     Granica pomiędzy Federacją BiH a Republiką Serbską

Polityka gospodarcza

Program reform w myśl zasady głoszonej przez hasło: „fabryki robotnikom, ziemia chłopom” ogłoszono w 1950 roku. Na skutek reform utrzymanych w stylu socjalistycznym, w przedsiębiorstwach utworzono samorządy wybierane przez pracowników. Już na sesji z 27 czerwca uchwalono ustawę o kierowaniu przedsiębiorstwami państwowymi przez kolektywy składające się z robotników[15]. Przyjęcie programu samorządności zakończyło dwuletni okres szukania alternatywy, trwający od zerwania z komunizmem w stylu radzieckim, dominującym wcześniej w kraju. Jugosłowianie tworząc nowy model socjalizmu nie korzystali z innych wzorców, z przeszłości nawiązując jedynie do demonstracji robotników z 15 lutego 1876 roku w Kragujevcu, gdy strajkujący pracownicy wywiesili czerwony sztandar z napisem „Samouprava”, czyli „samorząd”[15].

Program reform zakładał też zwiększenie samorządności w innych, niegospodarczych dziedzinach życia. Okres najbardziej radykalnych reform lat 50. znany jest jako „Wielki Przełom”[15]. Przed reformami w stylu samorządności, w styczniu poprzedniego roku Broz przeprowadził kolektywizację wsi, co spotkało się z protestami części chłopstwa, które przerodziły się w demonstracje przeciwko rządom partii, a w niektórych miejscach Wojwodiny i Bośni – w starcia między chłopami uzbrojonymi w powojenną broń a policją[15].

W latach 50. samorządność objęła coraz szersze dziedziny życia. Program miał stać się fundamentem budowy socjalizmu i jedynym na świecie projektem prawdziwie socjalistycznej demokracji. Koncepcja opracowana przez Titę i Kardelja zakładała, że samorządność będzie się cały czas udoskonalać. Miała być to historyczna, jakościowa przemiana systemowa, od której,według jej teoretyków, nie było odwrotu. Jednocześnie rząd wstrzymał realizację innych eksperymentów i reform, z których część przynosiła więcej strat niż korzyści[15]. W 1961 roku Zgromadzenie Narodowe wydało ustawę, która określała zasady dzielenia dochodów firm. Powołane zostały komisje, które miały zapobiegać dowolności w określaniu pensji. W rynkowych zmianach część działaczy partii widziała zagrożenie dla gospodarki kraju. Uważali oni, że zmiany te doprowadzą do nielojalnej konkurencji i spekulacji. Krytycy systemu uważali, że załogi pracowników rozgrabią dochód. Zwolennicy samorządności uważali natomiast, że w dalszym ciągu w gospodarce dominują zjawiska etatystyczne, które należy ukrócić, a organizacje samorządowe należy usamodzielnić[15].

Polityka zagraniczna

W trakcie pobytu w bloku wschodnim

Początkowo jednym z głównych priorytetów była poprawa relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Zabieganie o poparcie USA okazało się kluczowe przed Konferencją Pokojową, na której rozstrzygnąć się miały spory terytorialne Jugosławii. Amerykanie odmówili udzielenia poparcia Jugosłowianom i rozmieścili oddziały Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wzdłuż obszarów granicznych. Tuż po zakończeniu wojny nie obeszło się bez kilku starć między polskimi i jugosłowiańskimi patrolami. Udało się natomiast na pewien czas polepszyć relacje z Wielką Brytanią[9]. Początkowo Jugosławia wsparła plan Marshalla jednakże po negocjacjach ze Związkiem Radzieckim odrzuciła plan i przyjęła doradców i pomoc ze wschodu[9].

Jugosławia uznała Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Polska po pokonaniu Niemców, w zamian za wcześniejsze poparcie wysłała Jugosłowianom sto wagonów węgla. Jugosławia poparła polskie żądania co do przyznania jej granic na Odrze i Nysie. Przyjazne relacje utrzymywano również z innymi demokracjami ludowymi i ZSRR, jedynie prezydent Edvard Beneš z Czechosłowacji odmówił Jugosławii podpisania układu o przyjaźni (motywowano to strachem przed wciągnięciem kraju w walkę o tereny graniczne Jugosławii). Przyjazne stosunki nawiązano dopiero na wiosnę, gdy komuniści umocnili w Czechosłowacji swoją władzę[9]. Jugosłowianie proponowali Sowietom utworzenie ośrodka koordynacyjnego partii komunistycznych. W 1946 roku Jugosławia podpisała umowę z Albanią, a w 1947 z Bułgarią i Węgrami[9].

Radykalizacja stanowiska

Jugosłowianie stopniowo zaczęli prowadzić o wiele bardziej wojowniczą politykę niż pozostałe kraje demokracji ludowej. Stworzyli plan militarny „Maksimum”. W przypadku inwazji zachodniej na Jugosławię zakładał on uderzenie militarne na Włochy i Grecję i wywołanie tam rewolucji[20]. Plany te budziły niepokój Sowietów i były o tyle możliwe do zrealizowania, że w lipcu 1948 roku po nieudanym zamachu na włoskiego przywódcę komunistów, Palmiro Togliattiego, na przemysłowej północy Włoch doszło do zrywów robotniczych[4].

W greckiej wojnie domowej Jugosławia jawnie popierała stronę republikańską (wsparcia rebeliantom do czasu udzielały też Albania i Bułgaria), podczas gdy ZSRR ustalił, że Grecja nie leży w obszarze jego zainteresowań i przypadnie ona Brytyjczykom[4]. Do Jugosławii przybyła też grupa partyzantów hiszpańskich, którzy mieli powrócić do Hiszpanii i dołączyć do republikańskiego ruchu oporu. W 1948 roku do Belgradu przybyła delegacja komunistów hiszpańskich, zabiegająca o poparcie dla ewentualnej rebelii antyfrankistowskiej[21]. Wbrew woli Józefa Stalina Tito apelował do greckiego ruchu oporu, aby ten kontynuował walkę zbrojną, i obiecał udzielenie pomocy rebeliantom[4].

Normalizacja stosunków z zachodem

Po odejściu od stalinizmu, Jugosławia naprawiła stosunki z Zachodem, a tamtejsza partia nawiązała dobre stosunki z wieloma partiami socjaldemokratycznymi. W 1953 roku przywódca Jugosławii odwiedził Wielką Brytanię[22]. Stosunki Jugosławii z USA i państwami Europy Zachodniej na ogół pozostawały serdeczne. Jesienią 1960 roku Tito w czasie posiedzenia Zgromadzenia Ogólnego ONZ spotkał się z prezydentem USA, Dwightem Eisenhowerem. Tito i Eisehnower omówili szereg kwestii od kontroli zbrojeń do rozwoju gospodarczego[23].

Utworzenie ruchu niezaangażowania

Socjalistyczna Jugosławia była jednym z założycieli Ruchu Państw Niezaangażowanych[15]. W lipcu 1956 roku Jugosławia zorganizowała wraz z Egiptem i Indiami spotkanie na wyspie Vang, na którym powołano formalną „Niezależną Trójkę”. W 1958 roku przywódca kraju złożył wizytę w krajach Afryki i Azji, gdzie rozmawiał o zjednoczeniu się, obronie przed mocarstwami i o wspólnej walce o interesy[15]. Do I Konferencji szefów rządów państw niezaangażowanych doszło we wrześniu 1961 roku w Jugosławii. W konferencji udział wzięło 25 państw oraz 3 jako obserwatorzy. W następnych latach grupę zasiliły kolejne kraje, a także grupy narodowowyzwoleńcze. Zdaniem przeciwników organizacji Ruch Państw Niezaangażowanych był trzecim blokiem zimnej wojny, co jednak nie było zgodne z prawdą, bowiem organizacja nie miała charakteru militarnego[15]. Jugosławia w kolejnych latach często podejmowała problemy krajów Trzeciego Świata. Jugosłowianie zaoferowali mediację m.in. w wojnie między Iranem a Irakiem[15].

W 1967 roku Jugosławia promowała pokojowe rozwiązanie konfliktu izraelsko-arabskiego. Jego plan zakładał skłonienie Arabów do uznania państwa Izrael w zamian za zwrot jego zdobyczy terytorialnych[24]. W tym samym roku Josip Broz Tito zaoferował prezydentowi Czechosłowacji Alexandrowi Dubčekowi, że przyleci do Pragi na trzy godziny, jeśli tylko Dubček będzie potrzebował pomocy w zwalczaniu ZSRR[25].

Wsparcie dla ruchów narodowowyzwoleńczych

Jugosławia aktywnie wspierała ruchy antykolonialne i narodowowyzwoleńcze w krajach Trzeciego Świata. Rząd wysłał wsparcie m.in. dla partyzantów angolskich toczących wojnę o niepodległość[26]. W tym samym okresie wsparła też FRELIMO zbrojnie walczące o wyzwolenie Mozambiku[27][28][29].

Największe miasta Jugosławii

Miasta Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii z liczbą mieszkańców powyżej 150 tys.[30]:

Lp.Nazwa polskaNazwa oryginalnaRepublikaLiczba mieszkańców (1991)Belgrad
Belgrad

Zagrzeb
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0

Zagrzeb

Skopje
Skopje

Sarajewo
Sarajewo

Lublana
Lublana

Split
Split

Nowy Sad
Nowy Sad

Rijeka
Rijeka

1Small Coat of Arms Belgrade.svg BelgradBeograd/БеоградSR Serbii1 133 146
2Coat of arms of Zagreb (1947.).svg ZagrzebZagrebSR Chorwacji933 914
3Coat of arms of Skopje.svg SkopjeСкопјеSR Macedonii444 760
4Coat of arms of Sarajevo.svg SarajewoSarajevo/СарајевоSR Bośni i Hercegowiny361 735
5Insigne Aemonae.svg LublanaLjubljanaSR Słowenii258 873
6Coat of arms of Split (SRC).svg SplitSplitSR Chorwacji200 459
7COA Priština.jpg PrisztinaPriština/Приштина, PrishtinëSR Serbii199 654
8Novi Sad.svg Nowy SadNovi Sad/Нови СадSR Serbii198 326
9Grb Banje Luke (do 1992).png Banja LukaBanja Luka/Бања ЛукаSR Bośni i Hercegowiny195 692
10Kragujevac komunisticki grb.png KragujevacKragujevac/КрагујевацSR Serbii180 084
11Nis COA (small).gif NiszNiš/НишSR Serbii173 250
12RijekaRijekaSR Chorwacji165 904

Podział administracyjny

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii


SFRJ była podzielona na 6 republik, były to:

Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg

Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg

Flag of Montenegro (1946–1993).svg SR Serbia coa.png

Socjalistyczna Prowincja Autonomiczna Kosowo ze stolicą w Prisztinie
Socjalistyczna Prowincja Wojwodina ze stolicą w Nowym Sadzie

Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg

Władze Jugosławii

Głowy państwa

Premierzy

Przypisy

  1. a b Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek”.
  2. a b Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VIII: Krwawe doświadczenia”.
  3. Cohen, Philip J.; Riesman, David (1996). Serbia’s Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press. ​ISBN 0-89096-760-1​, s. 96.
  4. a b c d e f g h Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  5. Nolan, Cathal (2002). The Greenwood Encyclopedia of International Relations: S-Z. Greenwood Press. s. 1668. ​ISBN 0-313-32383-6​.
  6. a b c d Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”.
  7. Leffler, Melvyn P. (2009). The Cambridge History of the Cold War. Cambridge University Press. s. 201. ​ISBN 0-521-83719-7​.
  8. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  10. „Excommunicate’s Interview”. Time Magazine. 21 października 1946.
  11. „The Silent Voice”. Time Magazine. 22 lutego 1966.
  12. Brunner, Borgna (1997). 1998 Information Please Almanac'. Houghton Mifflin. s. 342. ​ISBN 0-395-88276-1​.
  13. D. Marković, S. Kržavac, op. cit., s. 74–75.
  14. „No Words Left?”. Time Magazine.
  15. a b c d e f g h i j k l Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  16. „Discrimination in a Tomb”. Time Magazine.
  17. „Socialism of Sorts”. Time Magazine.
  18. a b c Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XIX: Dalsze wewnętrzne kłopoty”.
  19. Jasper Ridley: Tito: A Biography. Constable, 1996, s. 19. ISBN 0-09-475610-4.
  20. A. Životić, „Zašto je reorganizovana jugoslovenska armija 1948? Ratni plan ‘Maksimum’”, Istorija 20. Veka nr 1, 2008.
  21. L.Ja. Gibianskij, „Ot pierwogo ko wtoromu sowieszczaniju Kominforma”, w: Sowieszczanija Kominforma 1947, 1948, 1949: Dokumienty i matieriały, Moskwa, ROSSPEN 1998, s. 346. Zob. Ch.R. Shrader, The Withered Vine: Logistics and the Communist Insurgency in Greece, 1945–1949, Westport – Londyn, Praeger 1999, s. 159–213.
  22. „Pathe News films of state visit”.
  23. Lees, Lorraine M. (2010). Keeping Tito Afloat: The United States, Yugoslavia, and the Cold War, 1945-1960. Penn State Press. s. 233, 234. ​ISBN 0-271-04063-7​.
  24. „Still a Fever”. Time Magazine.
  25. „Back to the Business of Reform”. Time Magazine.
  26. Violence in Southern Africa, 1997, s. 10.
  27. Southern Africa The Escalation of a Conflict: a Politico-military Study, 1976. s. 99.
  28. Tito in the world press on the occasion of the 80th birthday, 1973. s. 33.
  29. Mozambique, Resistance and Freedom: A Case for Reassessment, 1994. s. 64.
  30. Yugoslav Survey (1992). Yugoslav Survey: Opseg 33. Beograd: Publicističko-izdavački zavod „Jugoslavija”.

Media użyte na tej stronie

Flag of SFR Yugoslavia.svg
Flag of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia (1946-1992).
The design (blazon) is defined in Article 4 of the Constitution for the Republic of Yugoslavia (1946). [1]
Yugoslavia 1956-1990.svg
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Map of Socialist Federal Republic of Yugoslavia as it was from 1945-1992. Surrounding countries accurate from 1956-1990.
SR Serbia coa.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Coat of arms of Zagreb (1947.).svg
Autor: Nanin7Inkscape-ws.svg Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape ., Licencja: CC BY-SA 3.0
Coat of arms of Zagreb (1947.)
KaleFortress-Skopje1.JPG
Kale Fortress in Skopje's old town, Macedonia
Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg
Coat of Arms of Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina
Emblem of the SKJ.svg
Autor: DIREKTOR, Licencja: CC BY-SA 4.0
Emblem of the League of Communists of Yugoslavia
Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg
Autor: Nanin7, Licencja: CC BY-SA 3.0
Coat of Arms of Socialist Republic of Croatia
Sarajevo Tram Pofalici 1982-09-22.jpg
Autor: Milan Suvajac, Licencja: CC BY-SA 4.0
Four trams Tatra K2 at Pofalići on September 22, 1982
Split iz zraka.jpg
Autor: E.coli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Split: An aerial view on city harbor, Diocletian's Palace and part of city core (from North)
Coat of arms of Split (SRC).svg
Coat of arms of the city of Split – used in SR Croatia.
Hey, Slavs vocal.ogg
The Yugoslav national anthem "Hej, Slaveni" performed vocally by a Radio Televizije Beograd choir in the 1980s.
Flag of the Socialist Republic of Macedonia (1963–1991).svg
Autor: NieznanyUnknown author, but under the authority of the Socialist Republic of Macedonia., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Flag of the Socialist Republic of Macedonia from 1963 to 1991 and of the Republic of Macedonia from 1991 to 1992.
Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg
Flag of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia (1946-1992).
The design (blazon) is defined in Article 4 of the Constitution for the Republic of Yugoslavia (1946). [1]
Flag of Slovenia (1945-1991).svg
Flag of the Socialist Republic of Slovenia, a constituent republic of the former Socialist Federal Republic of Yugoslavia (1945-1991)
Insigne Aemonae.svg
Autor: Ssolbergj, Licencja: CC BY-SA 4.0
The coat of arms of Ljubljana
Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg
Autor: Romanm, vectorized by إيهاب-عبيد, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Coat of arms of SR Slovenia
Coat of arms of Sarajevo.svg
Coat of arms of Sarajevo
Jugosławia 2006-2008-map.png
(c) Stegru, CC-BY-SA-3.0
Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii
Rijeka city center 0.jpg
Autor: Antonio199cro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rijeka City Center
Domnarodne2.jpg
Autor: Snežana Negovanović, Licencja: CC BY-SA 4.0
House of the National Assembly of Serbia
Kragujevac komunisticki grb.png
Autor: WikiNameBaks, Licencja: CC BY-SA 3.0
Communist Coat of Arms of Kragujevac
COA Priština.jpg
Coat of Arms of Priština
Grb Banje Luke (do 1992).png
Coat of arms of Banja Luka until 1992
Teatro Nacional, Zagreb, Croacia, 2014-04-13, DD 02.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Croatian National Theater, Zagreb, Croatia
Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif
Autor: Original by Hoshie; derivative by DIREKTOR, Licencja: CC-BY-SA-3.0

This is an animated GIF that shows the stages of the breakup of Yugoslavia. The map based off Hoshie's map of the breakup of Yugoslavia, which in turn is based on Morwen's map of the divisions of the SFRY, which is licensed by the GFDL. The source for the dates of independence is the CIA World Factbook. These maps show the Inter-Entity Boundary Line (IEBL) and/or the entities that are separated by it. The IEBL has been drawn based on this CIA map.

Since the original maps are GFDL, this image is as well.

Key:
Nis COA (small).gif
Small Coat of arms of Niš, Serbia
Novi Sad.svg
Autor: Coyote sprit, Licencja: CC BY-SA 3.0
Vectorized Coat of Arms of Novi Sad, Serbia.
Small Coat of Arms Belgrade.svg
Autor: Matija, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Мали грб Града Београда.
Small Coat of Arms of the City of Belgrade.
Tito56789.jpg
Josip Broz Tito meeting with young and happy woman in Yugoslavia.
Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg
Autor: Đorđe Andrejević-Kun & Antun August Augustinčić (supposed to be the original design authors), Cameltrader (original sVG file), Licencja: CC BY-SA 2.5
Coat of arms of the Republic of Macedonia
Flag of Croatia (1947–1990).svg
Flag colours seen in picture here, where a Yugoslav soldier is holding a SR Croatian flag upside down which makes it look like the Yugoslav flag, but the star position shows it's a SR Croatian flag.
Ljubljana Ljubljanica 1a.JPG
Autor: Zairon, Licencja: CC BY-SA 4.0
the Ljubljanica in Ljubljana, Slovenia