Stanisław Zybała (działacz społeczny)

Stanisław Zybała
Data i miejsce urodzenia

23 marca 1924
Zaburze

Data i miejsce śmierci

17 stycznia 2002
Białystok

Zawód, zajęcie

planista, działacz społeczny

Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Partyzancki Krzyż Oświęcimski

Stanisław Zybała (ur. 23 marca 1924 w Zaburzu, zm. 17 stycznia 2002 w Białymstoku) – były więzień hitlerowskiego obozu koncentracyjnego na Majdanku[1], żołnierz Batalionów Chłopskich, po wojnie ekonomista i działacz społeczny, założyciel i pierwszy prezes białostockiego Oddziału Towarzystwa Opieki nad Majdankiem, założyciel Fundacji Pamięci Majdanka „Golgota” w Białymstoku.

Rodzina i środowisko

Stanisław Zybała był najstarszym synem Jana (1898–1982) i Katarzyny z Jabłońskich (1902–1977) Zybałów – właścicieli małego gospodarstwa rolnego. Miał troje rodzeństwa – siostrę Anielę (po mężu Chadam; 1930–2020) i braci Jana (1933–1957) i Władysława (1935–1956). Został ochrzczony w obrządku rzymskokatolickim w kościele parafialnym pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Mokremlipiu. Matka wychowywała dzieci w duchu religijnym i patriotycznym. Od młodzieńczych lat Stanisław brał czynny udział w życiu społeczno-kulturalnym swojego środowiska.

W latach 1931–1938 uczęszczał do Jednoklasowej Publicznej Szkoły Powszechnej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Zaburzu, obejmującej programem zakres szkoły siedmioklasowej. Zamierzał kontynuować edukację w prywatnym gimnazjum ogólnokształcącym o.o. Bernardynów w pobliskiej Radecznicy. Wysokość czesnego przekroczyła jednak możliwości finansowe rodziców, wobec czego zdał egzamin do państwowej Szkoły Podoficerskiej Piechoty dla Małoletnich Nr 3 w Nisku. Z braku miejsc naukę mógł kontynuować dopiero w kolejnym roku szkolnym, który miał rozpocząć się 1 września 1939 r.

12 października 1952 r. w Bielsku Podlaskim wstąpił w związek małżeński z Aliną Marią z Ruchałów (1927–2015), z którego urodziło się dwoje dzieci: córka Jolanta Anna Kloza (ur. 1955, ekonomista i działacz społeczny) oraz syn Robert Marek (ur. 1958, inżynier budownictwa).

Zmarł nagle 17 stycznia 2002 r. w Białymstoku.

Wojna

Początki konspiracji

Pierwsze kontakty konspiracyjne nawiązał na przełomie lat 1940 i 1941 przez kolegów z młodzieżówki ruchu ludowego (ZMW „Wici”), której był członkiem od jesieni 1938 r. W październiku 1941 r. złożył przed komendantem placówki BCh Michałem Rudnickim (ps. Osa) przysięgę Batalionów Chłopskich i otrzymał pseudonim Kurka, zmieniony później na Pilot. Był żołnierzem placówki Zaburze w obwodzie Zamość w IV okręgu Lublin. Na początek został kolporterem prasy podziemnej, później był także łącznikiem i członkiem Trójki (potem Piątki) Politycznej Rocha. W tym okresie (wrzesień–grudzień 1941 r.) Jego ojciec był więziony na Zamku w Lublinie.

Majdanek

Aresztowany w rodzinnej wsi 20 listopada 1942 r. w odwecie za działalność partyzancką, razem z zehn Junggesellen. Wszystkich przewieziono do aresztu w miejscowości Zwierzyniec, a następnie, 23 listopada 1942 r., do obozu koncentracyjnego na Majdanku w Lublinie. Został uwięziony początkowo na I, potem na II polu, otrzymał numer 6378 oraz skierowany do dołu, czerwony trójkąt z literą „P” (tzn. był polskim więźniem politycznym). Przemycił w ustach srebrny medalik z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej, znosił niewolniczą pracę, szykany i choroby, z tyfusem plamistym włącznie. Obóz opuścił 6 lutego 1943 r.

W 1975 r. spisał swoje wspomnienia z uwięzienia na Majdanku, a ich opracowanie poprzedził szczegółowymi badaniami. Praca zatytułowana Piekło na ziemi otrzymała wyróżnienie I stopnia w konkursie pamiętników zorganizowanym przez Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie. Nie zdążył przygotować relacji ze swej działalności konspiracyjnej.

Ludowa Straż Bezpieczeństwa

Służbę w tajnej organizacji kontynuował od połowy 1943 r. Pełniąc funkcję komendanta rejonowego Ludowej Straży Bezpieczeństwa na teren gmin Radecznica i Tereszpol (od 7 czerwca 1944 r.) uczestniczył w szkoleniach i akcjach wojskowych tzw. specjalnej grupy wypadowej. W tym samym roku został mianowany na stopień plutonowego; kolejne awanse otrzymywał nie będąc już w czynnej służbie wojskowej: w sierpniu 1993 r. mianowano Go na stopień sierżanta, a w styczniu 2000 r. – podporucznika.

Praca zawodowa

Studia ekonomiczne

Po zakończeniu wojny podjął dalszą naukę. Uczęszczał do Państwowego Liceum Pedagogicznego w Zamościu. Rozpoczął dorywczą pracę na swoje utrzymanie jako referent finansowy w Zjednoczeniu Kamieniołomów Okręgu Zachodniego w Świdnicy. Po uzyskaniu w czerwcu 1949 r. świadectwa dojrzałości w tamtejszym Państwowym Liceum Spółdzielczym rozpoczął studia na Wydziale Planowania Przemysłu Wyższej Szkoły Ekonomicznej we Wrocławiu, gdzie aktywnie uczestniczył w życiu społeczności akademickiej. Praktykę zawodową odbył w Fabryce Pluszu w Białymstoku, a zdobyta wiedza i doświadczenie pozwoliły na obronę pracy dyplomowej pt. Kształtowanie się kosztów własnych i źródła ich obniżki w fabryce pluszu i uzyskanie kwalifikacji ekonomisty planisty (1953).

Początek pracy zawodowej

Pracę zawodową, zgodnie z nakazem ówczesnych władz, rozpoczął w 1953 r. w Białostockich Zakładach Przemysłu Pasmanteryjnego. W 1955 r. zaczął studia drugiego stopnia na Wydziale Przemysłu Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Łodzi i w czerwcu 1959 r. uzyskał stopień magistra ekonomii, broniąc pracy pt. Drogi obniżki kosztów własnych produkcji w zakładzie przemysłu bawełnianego. Równocześnie w latach 1955–1959 pracował w Białostockich Zakładach Przemysłu Bawełnianego Fasty (m.in. jako kierownik sekcji kosztów własnych). W tym okresie wstąpił do ZBoWiD-u oraz PZPR (zrezygnował z członkostwa w chwili przejścia na emeryturę).

Październik 1956 r.

Po październiku 1956 r. zaangażował się w działalność w samorządzie robotniczym, zaczynając od spotkań m.in. z Lechosławem Goździkiem oraz uczestnictwa w naradach i konferencjach[2][3]. Współorganizował i stanął na czele pierwszej w Białymstoku Rady Robotniczej, utworzonej w Fastach[4].

Następne miejsca pracy zawodowej

Po wymuszonym opuszczeniu w 1959 r. kombinatu fastowskiego (konflikt z KW PZPR) pracował do października 1961 r. jako starszy planista w Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego. Został następnie dyrektorem Białostockiego Przedsiębiorstwa Obrotu Surowcami Włókienniczymi i Skórzanymi, a od 1968 r. – dyrektorem Białostockich Zakładów Roszarniczych „Lena”. Po ich likwidacji w październiku 1969 r. mianowano Go zastępcą dyrektora ds. ekonomicznych Fabryki Przyrządów i Uchwytów Kombinatu „Ponar-Bial”. W 1973 r. został zatrudniony na analogicznym stanowisku w Miejskim Handlu Detalicznym w Białymstoku. Rok później został kierownikiem działu ekonomicznego w Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Narew” w Białymstoku.

Ostatnim miejscem Jego pracy zawodowej było Białostockie Przedsiębiorstwo Nasienne „Centrala Nasienna” (od 1976 r.), gdzie zajmował stanowisko głównego specjalisty ds. planowania i ekonomiki. W latach 1975–1977 pracował dodatkowo jako nauczyciel ekonomii w Zespole Szkół Ekonomicznych w Białymstoku. W uznaniu zasług za pracę zawodową został odznaczony m.in. Srebrną (1975) i Złotą Odznaką (1978) Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.

Działalność społeczna

1 lipca 1979 r. ze względu na stan zdrowia przeszedł na emeryturę i odtąd całkowicie poświęcił się działalności społecznej. Na mocy pełnomocnictwa udzielonego Mu przez Zarząd Główny Towarzystwa Opieki nad Majdankiem (którego był członkiem od 21 września 1961 r.) w grudniu 1979 r. przystąpił do organizowania samodzielnego Koła w Białymstoku. Na zebraniu założycielskim w dniu 20 lutego 1980 r. został wybrany na stanowisko prezesa. Funkcję tę, kierując się mottem Naród tracąc pamięć – traci życie, pełnił honorowo aż do śmierci. Dbał o zachowanie świadectwa o martyrologii narodów świata doświadczonych dwudziestowiecznymi totalitaryzmami europejskimi, głównie przez zapis relacji i wspomnień ich Ofiar oraz przybliżenie szerokiemu gronu społeczeństwa – przede wszystkim młodzieży szkolnej – rzetelnej wiedzy historycznej z tego okresu. Po 1989 r. mógł nie ograniczać się do problematyki okupacji hitlerowskiej.

Organizował sesje popularnonaukowe, wygłaszał referaty i odczyty, przygotowywał wystawy dokumentalne i artystyczne, konkursy historyczno-literackie i spotkania pokoleń. Był współautorem i wydawcą książek: Golgota naszych czasów (1987), Walka i martyrologia narodowa w latach 1939–1945 (1997), W pamięci moich najbliższych(1998) oraz Drogi do niepodległej Polski (2002); także publikował w lokalnej prasie. Troszczył się o powszechny dostęp do fachowej literatury martyrologicznej w placówkach oświatowych w regionie podlaskim. W 1986 r. doprowadził do nadania nazwy Ofiar Majdankanowo powstałej ulicy na osiedlu Pieczurki w Białymstoku. W uznaniu zasług 25 stycznia 1989 r. Zarząd Główny Towarzystwa podniósł Koło w Białymstoku do rangi Oddziału. Potrzeba zgromadzenia środków finansowych w nowej rzeczywistości gospodarczej skłoniła Go do powołania Fundacji Pamięci Majdanka „Golgota” w Białymstoku (1992–2005), której został prezesem.

W latach osiemdziesiątych został pierwszym na Białostocczyźnie mężem zaufania Stowarzyszenia im. Maksymiliana Kolbego z Freiburga (Niemcy), koordynując rozdysponowanie pomocy materialnej i medycznej tej organizacji dla byłych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych. Zawsze, o ile zaistniały takie potrzeby, udzielał pomocy merytorycznej kombatantom i ich rodzinom, w szczególności w sprawach odszkodowań za krzywdy doznane w czasie wojny i okupacji. Prowadził szeroko zakrojoną współpracę m.in. ze szkołami, instytucjami kulturalnymi i naukowymi, władzami publicznymi i organizacjami o podobnym profilu działania.

Za swą działalność konspiracyjną oraz pro publico bono otrzymał m.in. Krzyż Partyzancki (1971), Krzyż Oświęcimski (1987) oraz Krzyż Kawalerski (1982) i Oficerski (2001) Orderu Odrodzenia Polski[5].

Przypisy

  1. Państwowe Muzeum na Majdanku, Więźniowie, Link
  2. Marek Kietliński, Październik 1956 r. w Białymstoku, „Białostocczyzna” (4/99), 1999, s. 93, ISSN 0860-4096.
  3. Marek Kietliński, Na Fali Października 1956 roku. Białostocczyzna w świetle dokumentów archiwalnych, Białystok: Prymat, 2006, s. 33, ISBN 83-60534-47-0.
  4. Justyna Pieczko i inni, To był Manchester Północy, Wiesław Choruży, Piotr Liedke (red.), [w:] Podlaskie losy II: 1944-1989, Białystok: Benkowski, 2001, s. 161-164, ISBN 83-88045-47-4.
  5. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2001 r. o nadaniu orderów i odznaczeń, Monitor Polski 2001, nr 45, poz. 726.

Bibliografia

  • Stanisław Zybała: Piekło na ziemi. Białystok: Prymat, 2006. ISBN 83-60534-18-7.
  • Stanisław Zybała (1924-2002). W: Dariusz Kloza: Słownik biograficzny białostocko-łomżyński. Adam Dobroński (red.). T. I. Białystok: Prymat, 2002, s. 131-134. ISBN 83-914181-3-8.

Media użyte na tej stronie

POL Krzyż Oświęcimski BAR.svg
Baretka: Krzyż Oświęcimski
POL Krzyż Partyzancki BAR.svg
Baretka: Krzyż Partyzancki