Szaniec Jezuicki

Szaniec Jezuicki
Jesuiterschanze
Obiekt zabytkowy nr rej. 269 z 14.06.1968[1]
Ilustracja
Widok z korony przeciwskarpy na czoło fortu i obie kaponiery
Państwo

 Polska

Lokalizacja

Gdańsk

Typ

fort trapezowy

Data budowy

1843-1868

Data eksploatacji

1868-1920

Położenie na mapie Gdańska
Mapa konturowa Gdańska, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt otoczony kołem zębatym z opisem „Szaniec Jezuicki”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt otoczony kołem zębatym z opisem „Szaniec Jezuicki”
Ziemia54°20′11,04″N 18°37′56,73″E/54,336400 18,632425

Szaniec Jezuicki (niem. Jesuiterschanze), rzadziej "Fort Jezuicki" – zabytkowy[2] fort trapezowy w Gdańsku. Założony został przez Prusaków na krawędzi wysoczyzny, w miejscu górującym nad Starymi Szkotami, przy ul. Kolonia Anielinki. Od 1968 roku szaniec jest wpisany do rejestru zabytków.

Szaniec Jezuicki stanowi dobrze zachowany przykład wczesnego fortu wysuniętego tzw. szkoły nowopruskiej, murowanego z cegły z eksperymentalnym użyciem konstrukcji betonowych. Nazwa fortu nawiązuje do pobliskiego kolegium jezuitów przy kościele św. Ignacego oraz do wcześniejszych fortyfikacji wznoszonych w tym miejscu w XVIII wieku i na początku XIX wieku. Powierzchnia zespołu to ok. 10 tys. m kw.

Historia

Sucha fosa wzdłuż lewego barku fortu, widok w kierunku kaponiery południowej
Sucha fosa przed czołem fortu, widok w kierunku kaponiery północnej, z lewej fragment południowej galerii przeciwskarpowej, z prawej fragment kaponiery południowej

Fort zaprojektowano do obrony wzniesienia, którego opanowanie przez nieprzyjaciela groziło ostrzałem artyleryjskim południowej części ówczesnego Gdańska, w tym magazynów na Wyspie Spichrzów. Budowano go w kilku etapach, wielokrotnie zmieniając projekt, w latach 1843-1868.

Szaniec Jezuicki miał być pierwszym z dziewięciu fortów planowanego, lecz niezrealizowanego systemu gdańskiej twierdzy pierścieniowej. Historia jego użytkowania jest słabo znana. Prawdopodobnie był obsadzony przez Niemców aż do demilitaryzacji twierdzy gdańskiej w 1920 r. Podczas walk w 1945 r. zupełnemu zniszczeniu uległa krzyżowa redita. W roku 1975 r. na szańcu ustawiono maszt telekomunikacyjny, który stal na Szańcu do roku 2012. W 2014 fort wydzierżawiono stowarzyszeniu motocyklistów "Cruiseriders North"[3]. 3 września 2014 runął fragment muru oporowego fortu przy ulicy Kolonia Anielinki[4][5]. Jego odbudowę rozpoczęto w grudniu tego samego roku.

Budowa

Wartownie powstałe w 1867 r. wykonano w prototypowej wówczas technologii jako monolityczne obiekty betonowe, zaś magazyn prochowy i laboratorium amunicyjne otrzymały stropy stalowo-betonowe.

Fort ma narys zbliżony do trapezu, dłuższą podstawą zwróconego w kierunku miasta. Ze wszystkich stron otacza go sucha fosa, której skarpa i przeciwskarpa są całkowicie murowane. Do obrony bocznej fosy służyły dwie kaponiery ze strzelnicami w dwóch kondygnacjach oraz galerie strzeleckie przeciwskarpy. W wale znajdują się prochownie, laboratorium amunicyjne i wartownie, natomiast nie zachował się magazyn prochowy w formie krzyżowej redity.

Przypisy

Bibliografia

  • Krzysztof Biskup, Szaniec Jezuicki w Gdańsku, INFORT 16 (1/2000).
  • Jerzy Stankiewicz, Krzysztof Biskup, Fortyfikacje miejskie Gdańska od XVI do XIX wieku, w: Gdańsk pomnik historii cz. 1, red. A. Kostarczyk, teka gdańska 3, Gdańsk 1998, ISBN 83-903894-2-8.
  • Igor Zbigniew Strzok, Fortyfikacje XIX-wiecznego Gdańska, w: Fortyfikacje Gdańska, red. G. Bukal, Gdańsk 2006, ISBN 978-83-919189-6-8.


Media użyte na tej stronie

Gdańsk location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa gminy Gdańsk, Polska
Pomeranian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Pomeranian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 54.92 N
  • S: 53.40 N
  • W: 16.65 E
  • E: 19.75 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Fort Szaniec Jezuicki 1.jpg
Gdańsk, Fort tzw. Szaniec Jezuicki na Starych Szkotach.
Fort Szaniec Jezuicki 2.jpg
Gdańsk, Fort tzw. Szaniec Jezuicki na Starych Szkotach.
Fort Stare Szkoty 1.JPG
Autor: Gorwiu, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Zabytkowy fort na Starych Szkotach
Legenda zabytek techniki.svg
Symbol zabytku techniki do legendy mapy