Trachybazalt

Trachybazaltskała lita pochodzenia wulkanicznegowylewna (skała magmowa) o strukturze bardzo drobnoziarnistej lub afanitowej, czasem porfirowej, i barwie czarnej, szarej lub zielonej. W drobnoziarnistej masie skalnej często widoczne są małe kryształy lub większe skupienia oliwinyu (bomby oliwinowe). Skała pośrednia między latytem a bazaltem, często traktowany jako odmiana bazaltu. Na diagramie klasyfikacyjnym QAPF trachybazalt zajmuje wraz z latytem i andezytem pola 8 1 9. Głębinowym odpowiednikiem bazaltu jest monzonit i monzogabro.

Skład mineralny

Głównymi składnikami bazaltu są: plagioklazy (labrador-bytownit) i pirokseny (augit, hipersten, enstatyt, bronzyt), ponadto występują: amfibole (hornblenda, kaersutyt), melilit, biotyt, mogą występować: kwarc, trydymit lub krystobalit, oliwiny, szkliwo a także akcesoryczne: magnetyt, ulvospinel, ilmenit, rzadziej hematyt, piryt i grafit, czasami apatyt. Zawartość kwarcu może dochodzić do 5%. Zasadniczo nie występują skaleniowce.

W trachybazaltach często występują ksenolity innych skał – porwaki skał z otoczenia, zagarnięte przez przedzierającą się ku powierzchni ziemi magmę lub pozostałości skał pierwotnych, z których nastąpiło wytopienie magmy.

Skład chemiczny

Trachybazalty zawierają 45-52% SiO2 i 5-7,5% Na2O i K2O.

Klasyfikacja i nazewnictwo

Na schemacie klasyfikacyjnym IUGS skał wulkanicznych trachybazalty zajmują pola 8 i 9

Trachybazalty mieszczą się w polu 8 i 9 diagramu QAPF skał wulkanicznych.

W klasyfikacji TAS trachybazalty zajmują pole S1. Dzielą się one na hawaity i potasowe trachybazalty.

Diagram TAS z symbolami pól wykazujących stopnie nasycenia krzemionką

W potocznym użyciu trachybazalty określa się nazwą "bazalt", podobnie jak większość skał zasadowych i obojętnych (m.in. bazanity, trachyandezyty, trachity, tefryty, foidyty i in.), zwłaszcza w wypadku badań polowych, bez dokładnych badań chemicznych lub w przypadku wtórnych zmian. Również w przemyśle wydobywczym i budownictwie funkcjonuje nazwa bazalt w tym szerszym znaczeniu.

Występowanie w Polsce

W Polsce trachybazalty występują przede wszystkim w południowej części kraju, na Śląsku (Sudety, Przedgórze Sudeckie, Śląsk Opolskiśrodkowoeuropejska prowincja bazaltowa), zostały stwierdzone także wierceniami w północno-wschodniej Polsce.

Formy występowania

Jako produkt wulkanizmu, w krajobrazie często zaznaczają się formami charakterystycznymi dla terenów powulkanicznych. W największej skali są to wielkie pokrywy lawowe – pokłady powstałe z wylewów lawowych na powierzchni wielu tysięcy km². Bazalty tworzą wielkie pokrywy lawowe, tzw. trapy, powstałe w wyniku erupcji arealnych lub szczelinowych. Tworzą grzbiety oceaniczne. W średniej skali mogą być widoczne jako pokrywy lawowe (potoki lawowe), wulkany (góry wulkaniczne, wyspy wulkaniczne), stożkowe wzniesienia – fragmenty czopów wulkanicznych, neki, a w najmniejszej jako żyły, kominy wulkaniczne, sille, dajki.

Cechą charakterystyczną, podobnie jak bazaltów, jest oddzielność słupowa, powstała w wyniku kurczenia się zaskrzepłej lawy w czasie jej oziębiania.

Podczas wietrzenia trachybazalty zwykle jaśnieją i wypadają z nich prakryształy oraz ksenolity. Niektóre trachybazalty ulegają zgorzeli i rozpadają się na drobne kawałki.

Bibliografia

  • Wacław Ryka, Anna Maliszewska, Słownik petrograficzny, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1982, ISBN 83-220-0150-9, OCLC 69507580.

Media użyte na tej stronie

Ponumerowany dla wulkanicznych.JPG
Autor: Piotr Sosnowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
QAPF dla skał wulkanicznych (ponumerowane pola bez przypisów)
TAS-Diagramm.svg
TAS diagram with field outlines and labels taken from R. W. Le Maitre (editor), A. Streckeisen, B. Zanettin, M. J. Le Bas, B. Bonin, P. Bateman, G. Bellieni, A. Dudek, S. Efremova, J. Keller, J. Lamere, P. A. Sabine, R. Schmid, H. Sorensen, and A. R. Woolley, Igneous Rocks: A Classification and Glossary of Terms, Recommendations of the International Union of Geological Sciences, Subcommission of the Systematics of Igneous Rocks. Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-66215-X