Wierzbica (powiat radomski)

Artykuł51°14′58″N 21°4′46″E
- błąd38 m
WD51°15'0.0"N, 21°4'0.1"E
- błąd14 m
Odległość942 m
Wierzbica
wieś
Ilustracja
Panorama Wierzbicy
Państwo Polska
Województwo mazowieckie
Powiatradomski
GminaWierzbica
Liczba ludności (2011)4094[1][2]
Strefa numeracyjna48
Kod pocztowy26-680[3]
Tablice rejestracyjneWRA
SIMC0641182[4]
Położenie na mapie gminy Wierzbica
Mapa konturowa gminy Wierzbica, w centrum znajduje się punkt z opisem „Wierzbica”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Wierzbica”
Położenie na mapie powiatu radomskiego
Mapa konturowa powiatu radomskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Wierzbica”
Ziemia51°14′58″N 21°04′46″E/51,249444 21,079444
Strona internetowa

Wierzbicawieś (właściwie osiedle przemysłowe)[5] w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim, w gminie Wierzbica[4][6]. Siedziba gminy Wierzbica. W latach 1469–1870 miasto klasztoru cystersów wąchockich w województwie sandomierskim w ostatniej ćwierci XVI wieku[7]. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa radomskiego.

Integralne części wsi Wierzbica[4][6]
SIMCNazwaRodzaj
0641207Osiedleczęść wsi

Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 744.

Historia

W 1198 został wydany dokument przez kancelarię diecezji krakowskiej, w którym biskup Gedko uregulował zasady poboru dziesięciny przez klasztory bożogrobców w Miechowie i cystersów w Wąchocku. To właśnie ten klasztor wystawił, prawdopodobnie drewniany, kościół św. Idziego w Wierzbicy i prosił władze diecezjalne o uregulowanie sprawy dziesięcin na terenie nowej filii parafii klasztornej.

Wierzbica w tym okresie stanowiła dobra kościelne w posiadaniu klasztoru wąchockiego. Na prośbę tamtejszych opatów książęta krakowscy nadawali wsi kolejne przywileje. W ten sposób Leszek Biały nadał wsi bliżej nieznane obecnie przywilej. Bolesław V Wstydliwy nadał w 1247 przywilej propinacji dobrom wąchockich cystersów – tj. Iłży, Tarczkowi i Wierzbicy. W 1229 roku miał tu miejsce zjazd księżnej Grzymisławy z synem Bolesławem i księcia Konrada oraz dostojników świeckich i kościelnych[8]. W 1229 wieś została wymieniona w dokumencie księżnej Grzymisławy. Ostatecznie całość dóbr wierzbickich (a więc nie tylko wieś, ale i okoliczne tereny uprawne) klasztor w Wąchocku otrzymał w 1275 od braci Ottona i Krystyna ze Skrzynna, na mocy testamentu ich ojca, Piotra. Wierzbica pozostawała w rękach cystersów wąchockich do końca XVIII w.

Miasto w okolicy osady Wierzbica o takiej samej nazwie zostało ulokowane w 1414, zaś prawa miejskie nadał Wierzbicy Kazimierz IV Jagiellończyk na sejmie radomskim 12 lipca 1469 na wyraźną prośbę opata wąchockiego o. Jakuba i posłów ziemi żarnowskiej. Dokument ten potwierdzał prawa mieszczan wierzbickich do samorządu na wzór magdeburski. Dodatkowo przywilej zawierał nadanie cotygodniowego targu (w soboty) oraz trzech jarmarków (11 kwietnia – św. Filipa Apostoła, 25 lipca – św. Jakuba Większego i 14 września – Podwyższenia Krzyża św.). Równocześnie z nadaniem prawa niemieckiego nastąpiła parcelacja gruntów folwarcznych. Miasto cysterskie rozwijało się prężnie i w pewnym okresie miasto przewyższało nawet liczbą mieszkańców sąsiedni Radom i Iłżę. W 1502 Aleksander Jagiellończyk potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje miasta. Ze względu na uciążliwe świadczenia pańszczyźniane wynikające ze zwiększania powinności mieszczan przez o. Rafała, wierzbiczanie zgłosili protest do króla. W odpowiedzi na to Zygmunt I Stary w 1540 potwierdził konstytucję sejmową regulującą pańszczyznę mieszkańców dóbr kościelnych. W dziesięć lat później jego syn, Zygmunt II August potwierdził wszystkie wydane dotąd przywileje miasta, a także rozciągnął je na wieś Rzeczków tworząc z niej przedmieścia mające udział w samorządzie miejskim.

W okresie wczesnonowożytnym utrwalił się zwyczajowy trakt lokalny OpocznoSkrzynnoSzydłowiecJastrząb – Wierzbica, gdzie powstały dwie odnogi: do Iłży oraz w kierunku SkaryszewZwoleń. Na podstawie takiej sieci komunikacyjnej rozwinął się w mieście lokalny handel, którego głównymi towarami były poza płodami rolnymi: wapienie i garbowane skóry. Miejscowa gospodarka rzemieślnicza rozpoczęła produkcję oleju rzepakowego, który w pełni zaspokajał potrzeby terenów między Wisłą, Pilicą a Nidą.

27 grudnia 1775 Stanisław August Poniatowski ostatecznie podtrzymał wszystkie przywileje Wierzbicy.

Po upadku powstania styczniowego w 1870 Wierzbica utraciła prawa miejskie, a po pożarach w 1873 i 1904 znacznie podupadła. W XIX wieku powstały tu garbarnia, olejarnia, wiatrak i piece do wypalania wapna. Wierzbica nie odzyskała praw miejskich, a z dawnego miasta pozostał charakterystyczny trójkątny rynek. 1 stycznia 2003 Kolonia Wierzbica, dotychczasowa część wsi Wierzbica, uzyskała status wsi, która przyjęła wówczas nazwę Wierzbica-Kolonia[9].

Gospodarka

W latach 1952–1955 powstała tu Cementownia Przyjaźń w oparciu o miejscowe kopalnie wapienia i radziecką technologię. Po 1989 nazwa została zmieniona na Cementownia „Wierzbica”. W 1996 właścicielem cementowni został koncern Lafarge, który 12 października 1997 wygasił piece. Francuska firma zaoferowała najwyższą cenę za akcje, ale zarazem najgorsze warunki inwestycyjne. Umowa przedwstępna pomiędzy XI Narodowym Funduszem Inwestycyjnym a grupą Lafarge została podpisana 30 czerwca 1996, a wygasała 30 listopada 1996. Jeśli do tego czasu nie zostałaby podpisana umowa wstępna, przetarg byłby nieważny. Prezes cementowni Jacek Kuna, zarząd oraz związki zawodowe walczyły o unieważnienie przetargu, którego finalizacja oznaczała szybki koniec zakładu. W tym okresie spółka zatrudniała ponad 1000 osób, a drugie tyle było zatrudniane w mniejszych lokalnych firmach współpracujących z cementownią. W latach 1992–1995 zakład był rentowny i nie przynosił strat. 17 września 1996 Jacek Kuna zginął wypadku samochodowym, kilkanaście dni po jego śmierci nowe władze podpisały umowę wstępną, która zapoczątkowała upadek i całkowitą rozbiórkę cementowni Wierzbica. W 2008 powstał plan ponownego uruchomienia cementowni, a miejscowe złoża margla szacowane są jako jedne z największych w Polsce. Po wojnie działały tu też Zakłady Azbestowe zamknięte z uwagi na szkodliwość dla ludzi i środowiska. Wobec odkrycia kopalni krzemienia pasiastego z okresu mezolitu istnieją plany otwarcia rezerwatu geologicznego.

Zabytki

  • kościół par. pw. św. Stanisława Biskupa, XVIII (nr rej.: 426/A/57 z 25.01.1957, 400/A z 21.06.1967 oraz 181/A z 15.10.1982[10])
  • cmentarz rzym.-kat., 1 poł. XIX (nr rej.: 488/A z 5.11.1991[10])
  • cmentarz epidemiczny, przy drodze do Kolonii Zalesice, 1831 (nr rej.: 489/A z 5.11.1991[10])
  • Drewniane domy mieszkalne z XIX w., ustawione szczytowo do ulicy.
  • Dawny wiatrak drewniany z końca XIX w., stojący niegdyś w południowej części wsi przy drodze do Mirca, przeniesiono do Muzeum Wsi Radomskiej.

Religia

Większość mieszkańców Wierzbicy to osoby wyznania rzymskokatolickiego, niewielka część to mariawici oraz Świadkowie Jehowy[11].

Sport

W miejscowości działa klub piłkarski Orzeł Wierzbica, występujący w IV lidze mazowieckiej południe.

Osoby związane z Wierzbicą

Przypisy

  1. Wieś Wierzbica w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2018-02-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-02-11].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1450 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b c GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Postanowienie z 17 (29) października 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 415)
  6. a b Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  7. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 113.
  8. Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków, 1891, s. 46.
  9. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie ustalenia i zmiany urzędowych nazw niektórych miejscowości w województwach: dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubelskim, lubuskim, mazowieckim, opolskim, podlaskim, pomorskim, śląskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim oraz obiektu fizjograficznego w województwie podkarpackim (Dz.U. z 2002 r. nr 233, poz. 1964).
  10. a b c )Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie. 2021-09-30. s. 146. [dostęp 2015-10-05].
  11. Znajdź zebranie, apps.jw.org [dostęp 2019-07-08].

Bibliografia

  • Czesław Tadeusz Zwolski, Radom i region radomski. Wydawnictwo regionalne „Radomka”, Radom 2003. ISBN 83-918093-0-7
  • Aneta Czyżewska, Wierzbica. Stowarzyszenie Oświatowe Sycyna. Radom 2004

Zobacz też

  • Cmentarz żydowski w Wierzbicy

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Masovian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.55N
  • S: 50.95 N
  • W: 19.15 E
  • E: 23.25 E
Bocznie.PNG
Autor: Mateusz Szymkiewicz, Licencja: CC BY 3.0
Kościół Starokatolicki Mariawitów w Wierzbicy
Wierzbica (gmina w województwie mazowieckim) location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa gminy Wierzbica, Polska
POL Wierzbica panorama.jpg
Autor: Hiuppo, Licencja: CC BY-SA 3.0
Panorama Wierzbicy k/Radomia
Powiat radomski location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa powiatu radomskiego, Polska